Hendrik Jan Schoo (1945-2007), de naamgever van de lezing die Pieter Omtzigt vorige week hield, was een schoolmeester, een echte. Als journalist, hoofdredacteur en columnist kon hij zijn heldere analyses en enorme belezenheid beter kwijt dan voor de klas, maar onderwijzer bleef hij. Wij redacteuren van Elsevier kregen geregeld op ons kop als we lui of kortzichtig waren geweest of de feiten niet kenden; we ondergingen het gebulder van ‘HJ’ als bedremmelde schoolkinderen en beloofden beterschap. Want hij had geweldige ideeën voor mooie verhalen en leerde ons scherper kijken, uit andere hoeken. Schoo, in zijn hart een teleurgestelde sociaaldemocraat, wees mij op de rol van onderwijs als grote (on)gelijkmaker en de komst van een diplomamaatschappij die even meedogenloos is als een standenmaatschappij.
Naar Schoos ideeën over onderwijs verwees Omtzigt helaas niet in zijn lezing over het falen van de overheid. De snelle achteruitgang van de Nederlandse onderwijsprestaties was wel een van de pijlers van zijn betoog, dat niet alleen ging over migratie en geboortecijfers. Dat gaf mij hoop. Ik had Omtzigt als politiek alternatief afgeschreven na zijn onvergeeflijke aanpappen met de PVV en zijn populistische praat over migratie. Ook is het pijnlijk, tragisch bijna, dat hij nu vurig pleit voor beter (lees)onderwijs, terwijl hij onlangs een ‘hoofdlijnenakkoord’ ondertekende waarin de btw op boeken omhooggaat en een miljard op hoger onderwijs wordt bezuinigd. Niettemin: zijn roep om een betrouwbare en verantwoordelijke overheid blijft terecht.
Over de auteur
Aleid Truijens is schrijver en recensent en columnist voor de Volkskrant. Ze schreef romans en biografieën over F.B. Hotz en Hella Haase. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit.
Omtzigt wijst op de fatale combinatie van ‘ongebreideld neoliberalisme’, doorgeschoten privatisering en New Public Management; die hebben samen onze samenleving ‘vernield’. Tot zover eens. Hij is onthutst over de resultaten van de internationale Pisa-onderzoeken waarbij Nederland in twintig jaar pijlsnel is gedaald; bij leesvaardigheid zijn we in de laagste regionen beland, een derde van onze 15-jarigen is praktisch ongeletterd. Dat heeft desastreuze gevolgen, voor de jongeren, de maatschappij en de economie. Ook eens, maar wie is dat inmiddels niet?
Wie deelt niet Omtzigts zorgen over kinderen die steeds minder leren, de toenemende sociale ongelijkheid en de groei van de bijlesindustrie? Hij verwijst naar de commissie-Dijsselbloem die in 2007 stelde dat de overheid haar taak had verwaarloosd (waarna er níéts verbeterde) en spreekt schande van het verdampen van 8,5 miljard euro coronageld voor het onderwijs. Maar over de oorzaken van het falen zwijgt hij.
Hoe komt het dat het lees-en rekenonderwijs almaar slechter wordt, waarom verdwijnt onderwijsgeld, hoe kan een commerciële onderwijsbranche ongestoord bloeien? Waarom mogen scholen werken met ineffectieve lesmethoden en hebben schoolboekenuitgevers die slecht lesmateriaal verspreiden monopolies? Aan die analyse komt Omtzigt niet toe. Hij heeft de mond vol over falende publieke ondernemers in het algemeen, maar dat scholen(koepels) concurrerende bedrijven zijn geworden, met autonome besturen die zakken overheidsgeld naar eigen inzicht mogen besteden en oppotten, vindt hij best. Ziet hij niet dat overheid en schoolbestuurders elkaar in een wurggreep houden? Je kunt verbetering niet aan bestuurders overlaten, dat is gebleken.
Maar dan moet de overheid wél ‘de regie terugpakken’, een geliefde Omtzigt-uitdrukking, maar hier even niet. Want dan zou de vrijheid van onderwijs, onderwijs aan de eigen zuil, in het geding raken. Dat nooit, zeggen christenpolitici. De lumpsumfinanciering en de vrijheid van onderwijs vormen daardoor een vreugdeloos verstandshuwelijk. Zolang politici daaraan niet durven te tornen, zijn de ronkende woorden over een Nationaal Herstelplan volkomen loos.
Dat is het probleem: uiteindelijk zijn Omtzigts waardevolle ideeën – voor een beschermende overheid, een ‘bezielde’ samenleving’, minder individualisme en meer gemeenschapszin – als het op de uitwerking aankomt tandeloos; een opgewarmde christendemocratische prak. Heel teleurstellend.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns