Voorzitter Ursula von der Leyen hoopt woensdag haar nieuwe Europese Commissie te presenteren. Een oefening in politieke evenwichtskunst. Het Europees Parlement ruikt bloed.
‘Het is een moeizame missie’, beaamde Ursula von der Leyen vorige week. Zo eenvoudig voor de zomer haar herverkiezing verliep als voorzitter van de Europese Commissie – enige kandidaat, één tegenstem onder de regeringsleiders, ruime steun in het Europees Parlement – zo complex is de samenstelling van de rest van de 27-koppige Commissie.
Na weken van intensief overleg presenteert ze naar verwachting woensdag haar nieuwe team: de namen én de portefeuilles. De metaforen voor Ursula’s gepuzzel afgelopen tijd buitelen over elkaar heen in de Brusselse wandelgangen. Rubik’s kubus is een vaak gehanteerde, mede geïnspireerd door het logo van het huidige Hongaarse EU-voorzitterschap waarin de kubus prominent figureert.
Mikado valt ook geregeld, omdat alles met alles samenhangt bij de samenstelling van Von der Leyens tweede Commissie. Voor zover bekend heeft ze ChatGTP niet om hulp gevraagd bij de zoektocht naar capabele kandidaten met een evenwichtige spreiding qua politieke achtergrond (christendemocraat, sociaaldemocraat, liberaal), land van herkomst (noord, zuid, oost, west) en geslacht (man/vrouw).
De nieuwe Commissie telt (net als de huidige) 27 leden, één uit elke lidstaat. Twee waren in juni al bekend, aangewezen door de Europese regeringsleiders: de Duitse christendemocrate Von der Leyen als voorzitter, en de liberale Kaja Kallas (voormalig premier van Estland) als EU-buitenlandchef. Voor de overige 25 schreef Von der Leyen de betrokken hoofdsteden op 25 juli een brief met het dringende verzoek de namen van twee zwaargewichten aan te leveren: een man en een vrouw. Ze wilde kunnen kiezen.
Bekwaamheid is doorslaggevend bij de keuze van de kandidaten en de verdeling van de portefeuilles, stelt Von der Leyen. Zij maken de Europese wetten de komende vijf jaar. Werd bij vorige Commissies geregeld naast hardhout ook wrakhout aangereikt, op de huidige lijst prijken volop namen van oud-premiers, (oud-)ministers, commissarissen, Europarlementariërs en topdiplomaten. Voldoende politieke ervaring en de nodige expertise, meent Von der Leyen.
Veel minder is ze te spreken over verdeling man-vrouw. Haar streven is een gelijk aantal mannen en vrouwen, zoals in de huidige Commissie. Slechts één lidstaat gaf gehoor aan haar verzoek een man én een vrouw naar voren te schuiven: Bulgarije.
Zo hikte Von der Leyen eind augustus aan tegen een lijst met zes vrouwen en 21 mannen. Complicerende factor was dat landen die hun huidige commissaris handhaven geen tweede gegadigde hoefden te noemen. Dat resulteerde in vijf mannen, onder wie Wopke Hoekstra (CDA) en de Franse liberaal Thierry Breton.
Na de nodige telefoontjes vanuit Brussel naar verschillende hoofdsteden, stond de teller voor vrouwen afgelopen woensdag op tien. ‘En we zijn er nog niet’, bezwoer Von der Leyen. Er werd druk uitgeoefend op onder meer Malta en Slovenië om alsnog een vrouw naar voren te schuiven, temeer daar de mannelijke kandidaten uit deze twee landen geen zwaargewichten waren. Vrijdag ging Slovenië overstag: de Sloveense kandidaat Tomaz Vesel trok zich terug na een gesprek met Von der Leyen.
Met het binnendruppelen van de kandidaten, startte voor Von der Leyen de echte oefening in evenwichtskunst. Zowel bij de verdeling van de portefeuilles als het aanwijzen van de circa vijf executive vice-presidents, geldt dat alle lidstaten en politieke partijen op het vinkentouw zitten om te zien of ze niet benadeeld worden.
Grote landen als Frankrijk, Italië, Spanje en Polen kunnen niet worden afgescheept met een portefeuille als demografie, sport of meertaligheid. En de sociaaldemocraten en liberalen hebben er hoe dan ook de smoor in dat straks ruim de helft van de Commissie uit christendemocraten bestaat: omdat die in de lidstaten de dienst uitmaken of (zoals bij Von der Leyen en Hoekstra) daar nog door vorige regeringen zijn neergezet.
De gesprekken die Von der Leyen afgelopen weken voerde met de kandidaten waren bedoeld als kennismaking. Over portefeuilles ging het veel minder, daarvoor was het nog te vroeg. ‘Bijna alle westelijke lidstaten willen een zware economische portefeuille, de meeste oostelijke vragen om defensie. Dat is de beste garantie op teleurstelling’, schetst een diplomaat de klippen waartussen Von der Leyen moet manoeuvreren.
Nog steeds houdt Von der Leyen haar kaarten tegen de borst maar duidelijk is wel dat de Spaanse minister Teresa Ribera (sociaaldemocraat) een van vicevoorzitters wordt en een groene portefeuille krijgt. Breton (liberaal) wordt ook vicevoorzitter, evenals de Let Valdis Dombrovskis (christendemocraat) en de Italiaan Raffaele Fitto (Europese conservatieven) omwille van het politieke evenwicht. Hoekstra wordt een gewone commissaris en is ‘op vele plekken inzetbaar’, volgens ambtenaren.
Met de presentatie van het team deze week is de strijd niet gestreden. Het Europees Parlement moet de nieuwe Commissie goedkeuren en onderwerpt daarom alle commissarissen (behalve voorzitter Von der Leyen) aan een juridisch onderzoek (potentiële belangenverstrengeling), een schriftelijke vragenronde en een hoorzitting.
Niet iedereen overleeft deze parlementaire grill. Vorige keer (2019) werden twee kandidaten (de Hongaarse en de Roemeense) afgewezen vanwege hun financiële belangen en de Franse kandidaat sneuvelde tijdens de hoorzitting.
De kandidaat-commissarissen doen er goed aan beslagen ten ijs te komen, geholpen door een legertje commissieambtenaren. Neelie Kroes deed dat niet in 2009 toen ze voor de post Digitale Agenda opging. Haar optreden in het parlement was dermate zwak dat ze als herexamen een tweede hoorzitting moest doen.
Ook nu slijpen de parlementariërs hun messen. De Hongaarse commissaris Olivér Várhelyi (die een tweede termijn wil) zou weleens het slachtoffer kunnen worden. Als vertrouweling van de rechts-nationalistische Hongaarse premier Viktor Orbán ligt hij toch al niet goed, wat evenmin helpt is dat hij in 2023 de leden van het parlement als ‘idioten’ bestempelde.
Vallen er een of twee af, dan moeten de betrokken EU-landen met een nieuwe kandidaat komen, en volgen er nieuwe hoorzittingen. Diplomaten verwachten niet dat het parlement al in oktober het licht op groen zal zetten. In dat geval begint de nieuwe Commissie op 1 december, een maand later dan gepland.
Over de auteur
Marc Peeperkorn is sinds 2008 de EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant