Wat zijn dit voor vragen? In zijn nieuwe serie De wapenroute herleidt Sinan Can de herkomst van de wapens waarmee drie prominente Nederlanders zijn vermoord. Daarom: acht dilemma’s voor deze ogenschijnlijk onbevreesde journalist, toch net als iedereen weleens bang.
De Zoraki 917, de Firestar M43 of de HS95?
‘Als pacifist zou ik het liefst geen van deze drie wapens kiezen, maar als het moet, ga ik voor de Zoraki 917. Dat is een gas- en alarmpistool, niet ontworpen om te doden maar om af te schrikken of geluid te maken, zoals bij het startschot van een sportwedstrijd. Helaas is het ombouwen ervan ook mogelijk en is Peter R. de Vries met zo’n model in 2021 doodgeschoten.
‘In de serie De wapenroute herleid ik de afkomst van wapens waarmee Peter R. de Vries en nog twee prominente Nederlanders zijn vermoord: Pim Fortuyn, in 2002 doodgeschoten met een Firestar M43, en Theo van Gogh, in 2004 om het leven gebracht met een HS95.
‘De Zoraki bleek in Istanbul te zijn gemaakt, in een klein fabriekje van het bedrijf Attack Arms. Ik sprak daar de eigenaar, die op basis van foto’s vertelde dat hij vermoedde dat het wapen in Bulgarije of Bosnië is omgebouwd. Uiteindelijk is het beland in een klein schuurtje in een woonwijk in Alphen aan de Rijn, waar het is opgehaald door het Poolse moordteam, waarna schutter Delano G. het in handen kreeg.’
Over de auteur
Gijs Beukers is mediaredacteur bij de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
‘De drie wapens vormen de rode draad van de serie, maar we belichten ook het grotere verhaal van de wapenhandel. Die is eigenlijk schimmiger dan de drugshandel, waarvan we weten dat-ie illegaal is. Maar wapenhandel is legaal én illegaal – alle drie de moordwapens zijn keurig door fabrieksarbeiders in een doosje gestopt met een serienummer erop, om uiteindelijk in het criminele circuit te belanden.
‘Op dit moment zijn er wereldwijd 900 miljoen wapens en 12 miljard kogels in omloop. En dan te bedenken dat wapens duurzaam zijn: een goed onderhouden kalasjnikov kan net zo oud worden als een mens. Dankzij nieuwe technologieën worden wapens ook steeds makkelijker verkrijgbaar: vroeger moest je in Nijmegen in een louche café iemand aanspreken die je kon vertrouwen, tegenwoordig worden wapens openlijk in Telegramgroepen aangeboden.’
Bang of onbevreesd?
‘Vanwege de documentaires die ik in oorlogsgebieden heb gemaakt en de leden van IS die ik heb geïnterviewd, denken mensen dat ik nooit bang ben. Maar natuurlijk ben ik bang, elk mens is bang, ik wil niet eindigen in een oranje overall met een doorgesneden keel.
‘Ook voor deze serie moest ik criminelen interviewen. Een illegale wapenhandelaar wilde alleen ‘s nachts afspreken, op de grens van Kroatië en Bosnië, in bosrijk gebied bij een schuurtje met schapen. Als hij iets vervelends van plan was, waren cameraman Bruce Amende, regisseur Daniëlle van Lieshout en ik natuurlijk nergens.
‘Ik hoop dat mijn intuïtie ons op dat soort momenten veilig houdt, maar om eerlijk te zijn is die lang niet altijd goed afgesteld. Anders waren we met ons team in 2016 in Afghanistan niet in een hinderlaag van de Taliban gereden en waren we in datzelfde jaar in Libië niet door een militie gevangengenomen. Ik heb een naïeve, Nederlandse kant waardoor ik denk dat alles altijd goed afloopt, maar dat geluk is een keer op. Theo van Gogh zei ook: ach, die kogel komt niet voor mij.
‘Mijn ouders zijn mij en mijn werkzaamheden allang beu. ‘Mijn hartklachten komen door jou’, zegt mijn moeder. Ook al doet ze dat met een glimlach, mij doet dat toch altijd pijn.
‘Ik vraag me ook weleens af waarom ik dit allemaal doe. Ik ben geen thrillseeker, maar ik houd van dit vak en heb de drang om verhalen te vertellen. Ik stop wanneer het journalistieke vuur is gedoofd, of wanneer ik toch een keer onder de grond lig.’
De Eufraat of de Waal?
‘Deze vind ik moeilijk. Ga je me straks ook laten kiezen tussen mijn vader en moeder? Ik kies toch de Waal. Omdat ik geboren ben in Nijmegen. Als ik daar ben moet ik minimaal één keer per dag de rivier zien. Mijn opa in Turkije moest ook één keer per dag de Eufraat zien.
‘De Waal geeft me rust, omdat de rivier zo onveranderlijk is. Nijmegen ziet er steeds anders uit – de gebouwen, de mensen. Maar de rivier blijft hetzelfde.
‘Als ik later word gecremeerd, wil ik de helft over de Waal laten uitstrooien en de helft over de Eufraat. Oké, de Waal krijgt 60 procent van mijn prachtige lichaam, de Eufraat 40.’
Bottendaal in Nijmegen of het Mediapark in Hilversum?
‘Bottendaal. Ik ben daar geboren, getogen, ik woon er nu en denk niet dat ik er ooit wegga. Mijn opa is in 1964 vanuit Turkije met zijn broertje naar Nijmegen gekomen en hij was er gelukkig. Mijn vader was er gelukkig. Ik ben er gelukkig. Als zoveel generaties er gelukkig kunnen zijn, zegt dat iets over de stad en de mensen.
‘Bottendaal is een oud arbeiderswijkje, ingeklemd tussen het station en het centrum. Elk kind met een migratieachtergrond wens ik zo’n plek toe. Er was geen uitsluiting, geen discriminatie, ik kon me er volledig ontplooien.’
Laura H.: dader of slachtoffer?
‘Wat ik lastig vind, is dat niemand in haar hoofd kan kijken. En het is verkeerd om er maar vanuit te gaan dat ze liegt. Het kan natuurlijk kloppen wat ze zegt, dat ze door haar gewelddadige man naar het kalifaat van IS is gelokt.
‘Toch vind ik haar een dader. Uiteindelijk draag je verantwoordelijkheid voor je eigen daden. Die kun je niet afschuiven op een partner of een ongelukkige jeugd.
‘Dan alsnog vind ik dat haar verhaal verteld moet worden – elk verhaal moet verteld worden. Maar als je haar leed vergelijkt met dat van de jezidi’s, dan is het bijna schaamteloos dat ze haar verhaal zo breed uitvent – met een boek, podcast, theaterstuk en nu een tv-serie. Alsof een NSB-vrouw in 1946 uitgebreid gaat vertellen wat voor verschrikkelijke dingen haar zijn overkomen. Hoe moet dat zijn voor iemand die net is teruggekeerd uit Auschwitz?
‘Zo moet het voelen voor de jezidi’s. In Noord-Irak heb ik massagraven van jezidi’s gezien. Ik heb een jezidi gesproken wiens vrouw en drie dochters waren meegenomen door IS. Jaren heeft hij naar ze gezocht, tot hij uiteindelijk werd herenigd met zijn vrouw en één dochter. Hij kende ze niet meer terug – alle leven was eruit. Zijn twee andere dochters heeft hij nooit meer gezien. Van een vriend van hem hoorde ik dat hij tien maanden na onze ontmoeting van een brug is gesprongen.’
Burgemeester van Nijmegen of directeur van NEC?
‘Als je burgemeester bent van Nijmegen, ben je ook een beetje de baas van NEC, want dan ga je over de openbare orde in de stad.
‘In een interview heb ik weleens gezegd dat ik burgemeester van Nijmegen wilde worden. Dat was grappend bedoeld, ik wilde daar eigenlijk mee zeggen dat ik graag iets terug wil doen voor alles wat de stad mij heeft gegeven.
‘Na dat interview ben ik wel door een partij – een linkse, ik zeg niet welke – gebeld met de vraag of ik serieus was. Zo ja, dan wilden ze de procedure met me opstarten. Maar ik was niet serieus.’
De meeste mensen deugen of de meeste mensen deugen niet?
‘Ik denk dat de meeste mensen niet deugen. Op vele plekken op deze aardbol is het daarom een hel. Om het positief te houden, zou je kunnen zeggen dat de mens van nature deugt. Dat zal wel, maar de mens kan veranderen in een monster. Kijk naar Afghanistan, kijk hoe China met Tibetanen of Oeigoeren omgaat. Je kunt wijzen naar de dictatoriale regimes, maar die worden vaak in stand gehouden en ondersteund door een groot deel van het volk.
‘Als de omstandigheden goed zijn, is iedereen goed. Waarom zou je stelen als je aan de gracht wijntjes kunt zitten drinken? Mensen die niet beproefd worden, kunnen niet zeggen dat ze deugen. Alleen de beproefde mensen kunnen dat zeggen.’
Rumi of Frank Boeijen?
‘Frank, want hij leeft nog. Het allerallermooiste Nederlandstalige lied vind ik Zwart wit, en dat zeg ik niet omdat Frank een vriend van me is. Wel omdat hij daarmee zijn engagement liet zien: op een moment, in 1984, waarop het gevoelig lag – hij is daarna bedreigd – beschreef hij de racistische moord op Kerwin Duinmeijer. En omdat de tekst ontroerend is: ‘Denk niet zwart-wit; maar in de kleur van je hart.’
‘Rumi, een Perzische dichter uit de 13de eeuw, is een grote inspiratiebron voor me. Hij is een aanhanger van het soefisme, de zachtere, mystieke kant van de islam waarin niet dogma’s, maar de mens en de natuur centraal staan. Soefisten zeggen dat je alleen van de Schepper kunt houden als je ook van zijn schepping houdt.
‘Rumi en Frank zijn allebei poëtisch, maar Rumi heeft het voordeel van de taal. In tegenstelling tot het Nederlands is het Perzisch zo fijnbesnaard. Voor vriendschap bestaan er misschien wel dertig verschillende woorden. Bijvoorbeeld hemdem. ‘Hem’ betekent samenzijn, ‘dem’ ademhalen. Je gebruikt dat als je zo goed met iemand bevriend bent dat je bijna samen ademhaalt.
‘Het Perzisch gaat ook zacht met gebreken om. Iemand blind of slechtziend noemen wordt als grof en onbeleefd gezien. Nee, je noemt zo iemand ruşendil: ‘hij of zij die met het hart kijkt’. Dat is toch prachtig?’
1977 Geboren in Nijmegen
2003Studeert af aan de School voor Journalistiek in Tilburg
2006-2011Werkt voor tv-programma Zembla
2013-nuMaakt documentairesvoor BNNVara
2016 Prijs voor Journalist voor de Vrede voor De Arabische storm en Bloedbroeders
2016Boek Bloedbroeders, met Ara Halici
2017Boek De Arabische storm: vijf jaar na de lente
2019Kandidaat in Wie is de mol?
2021Wint de journalistieke prijs De Tegel voor De bloedmineralen: de talkroute
2022 De Tegel voor Retour Kalifaat
2023 De Tegel voor Inside Kalifaat
2023Documentaire Brug over de breuklijn, met Natascha van Weezel
2024Documentaireserie De wapenroute
Sinan Can woont in Nijmegen.
De driedelige BNNVara-serie De wapenroute is vanaf 11 september om 20.25 te zien op NPO 2 en NPO Plus.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant