De overheid mag niet morrelen aan de vrije nieuwsgaring van journalisten. Zeker niet als ze verslag doen van een demonstratie tegen diezelfde overheid, zegt de Nationale ombudsman. Aanleiding: de arrestatie van een Volkskrant-journalist in 2021. De ombudsman kondigt ook een nieuw onderzoek naar het demonstratierecht aan.
De politie had een Volkskrantjournalist die in 2021 verslag deed van een klimaatdemonstratie niet mogen aanhouden. In een rapport dat vandaag wordt gepubliceerd stelt de Nationale ombudsman, Reinier van Zutphen, dat de arrestatie ‘onbehoorlijk’ was en een schending van zijn recht op persoonlijke vrijheid en vrije nieuwsgaring.
Volgens Van Zutphen had de aanhouding nadelige gevolgen voor de journalist en zijn beroepsgroep. ‘Het risico bestaat dat verslaggevers door dit soort arrestaties denken: volgende keer blijf ik wel achter het roodwitte politielint staan, want anders krijg ik problemen’, zegt hij. ‘Dat is onwenselijk, want journalisten zijn de publieke waakhond van de samenleving. Het is van groot belang dat zij hun werk kunnen doen. Zeker wanneer het gaat om kritiek op overheidsoptreden, zoals bij deze demonstratie het geval was.’
Over de auteur
Menno van Dongen is politie- en justitieverslaggever van de Volkskrant.
De zaak waarin hij zich heeft verdiept, draait om de arrestatie van Mac van Dinther (66), op 11 oktober 2021. De journalist deed voor deze krant verslag van acties van klimaatactivisten in Den Haag. Vlakbij de kruising van de Bezuidenhoutseweg en de Prinsessegracht hadden twee demonstranten van Christian Climate Action zich vastgeketend aan een ton op de weg, die ze zo blokkeerden. Er lag een tang op straat, het geluid van gehamer op metaal was te horen.
Toen Van Dinther een van de activisten hoorde schreeuwen dat ze pijn had, wilde hij van dichterbij zien wat er aan de hand was. Hij werd tegengehouden bij een roodwit politielint, maar mocht doorlopen toen hij zijn politieperskaart toonde. Die kaart, die vanaf dat moment om zijn nek hing, geeft journalisten het recht hun werk te doen in gebieden die de politie heeft afgezet.
Al snel werd de verslaggever aangesproken door een tweede agent, S. (vanwege zijn privacy wordt alleen een initiaal vermeld). Die vroeg hem wat hij aan het doen was. Van Dinther herhaalde dat hij journalist was, en wees op zijn kaart. S. vroeg hem enkele keren om afstand te houden. De verslaggever zei dat hij dat deed, maar wel zicht wilde hebben op de vastgeketende demonstranten.
Betrokkenen zijn het achteraf, zo bleek tijdens klachtprocedures, oneens over de afstand tussen de verslaggever en politiemensen die met slijp- en breekwerk bezig waren. Demonstranten en Van Dinther spreken over ‘meerdere meters’, agenten over een meter.
Toen de politieman volhield dat Van Dinther te dichtbij stond, liep de journalist naar de overkant van de straat en mompelde dat S. zich als een ‘kind’ gedroeg. Dat leidde tot een aanhouding wegens belediging. Even later bleek hij ook te worden verdacht van belemmering van politiewerk. Vier uur na de arrestatie werd Van Dinther vrijgelaten, in afwachting van nader onderzoek. Uiteindelijk besloot het OM hem niet te vervolgen.
De Volkskrant diende klachten in bij de politie en het Openbaar Ministerie, en stapte uiteindelijk naar de Nationale ombudsman. Die publiceert woensdag niet alleen een kritisch rapport over deze kwestie, maar vraagt ook publiekelijk aandacht voor zijn bevindingen. Want deze zaak staat niet op zichzelf, vindt Van Zutphen (64), en politie en justitie moeten er lessen uit trekken.
Voor de Volkskrant en mijzelf is het enigszins ongemakkelijk om over een directe collega te schrijven. De krant roept mogelijk de verdenking over zich af dat ze dit interview gebruikt om haar gelijk te benadrukken. Hoe kijkt u daarnaar?
‘Ik hoop dat alle media hierover gaan schrijven. Voor mij als Nationale ombudsman is het een bewuste keuze om over jullie klacht een echt rapport te publiceren, in plaats van iets kleins, zoals een brief. Dit is een belangrijk onderwerp. Ook omdat we vaker signalen krijgen dat journalisten onterecht worden aangehouden bij demonstraties. En omdat dit het demonstratierecht raakt: activisten hebben media nodig om hun mening te laten horen. Daar zijn protestacties nou net voor bedoeld. Dat moet de overheid niet verhinderen.’
Waarom noemt u Van Dinthers arrestatie onbehoorlijk?
‘Kennelijk vond die agent dat zijn collega’s meer werkruimte nodig hadden. Dat kan een argument zijn, al weet ik niet of de verslaggever echt te dichtbij stond. Maar dat de agent hem vervolgens heeft gearresteerd, is echt een verkeerde keuze. Dat zijn de politie en het OM inmiddels met me eens, trouwens. Ze erkennen dat de agent had kunnen – en moeten – zeggen dat de journalist weer achter het lint moest gaan staan. Dus zeg ik: de aanhouding was niet proportioneel.’
De politie en het OM houden wel vol dat de arrestatie ‘niet onrechtmatig’ was.
‘Ja, ze geven achteraf gezien toe dat hij onterecht werd verdacht van belediging, maar blijven zeggen dat er voldoende aanleiding was om hem te verdenken van belemmering. Terwijl de journalist ook hiervoor niet wordt vervolgd en ze inmiddels dus toegeven dat een minder ingrijpende aanpak mogelijk was. Dan moet je ook de volgende stap zetten, vind ik, en erkennen dat je deze journalist niet had moeten aanhouden.’
Kan de hectiek van deze demonstratie een rol hebben gespeeld?
‘Nee, er was op deze plek maar een handvol demonstranten en nauwelijks publiek. Dit had echt niet zo hoeven te escaleren.’
Agent S. zei ter plaatse ook dat zijn collega’s privacy nodig hadden. De hoofdredactie van deze krant schreef in een brief aan u: journalisten moeten de politie op de vingers kijken en de politie moet dat faciliteren. Hoe denkt u daarover?
‘Dat die agent zich beriep op de privacy van collega’s begrijp ik eigenlijk niet. Ze doen hun werk tijdens een openbare demonstratie, en er zijn goede redenen om journalisten te laten meekijken. Bijvoorbeeld om te controleren of er geen onnodig geweld wordt gebruikt.’
Voor agenten kan het irritant zijn als journalisten meekijken, maar dat hoort bij hun werk?
‘Zeker. Verslaggevers kunnen ongelooflijk irritant zijn, net als demonstranten trouwens. Ik zeg niet dat journalisten zich als koning mogen gedragen. Ze moeten zich net als iedereen aan regels houden. Maar zolang ze dat doen, moet de overheid ze de ruimte geven. Want het recht op vrije nieuwsgaring staat in de Grondwet.’
De Haagse politie heeft naar aanleiding van deze zaak maatregelen genomen, met name op het gebied van voorlichting. Nieuwkomers krijgen bijvoorbeeld te horen wat de rechten en plichten van journalisten zijn. Wat vindt u daarvan?
‘Dat is noodzakelijk, maar niet voldoende. Alle medewerkers moeten ervan doordrongen raken hoe belangrijk het is dat media hun werk kunnen doen. Bij alle politiekorpsen. Daarom doe ik een dringend beroep op de politie, het OM en de Nederlandse Vereniging van Journalisten: ga met elkaar om de tafel. Kijk wat er nodig is om blijvend meer bekendheid te geven aan de bijzondere positie van de journalist en de politieperskaart. Laat ervaringsdeskundigen vertellen hoe het is om zo behandeld te worden. Luister, dan krijg je meer begrip voor elkaar.’
Het is niet alleen de taak van de Nationale ombudsman om vanuit het perspectief van de burger het optreden van overheidsinstanties onder de loep te nemen. Hij kan ook zelf besluiten overheden aan te spreken wanneer in zijn ogen verbeteringen nodig zijn. In 2018 bracht Van Zutphen bijvoorbeeld een geruchtmakend rapport uit waarin hij constateerde dat het de politie en gemeentebesturen niet altijd lukt om het demonstratierecht te waarborgen. Hij deed toen een oproep om protestacties ‘volledig en zonder voorbehoud te faciliteren’.
Dat rapport heeft veel teweeggebracht, zegt hij nu. ‘Maar ik ga het demonstratierecht opnieuw onder de loep nemen. Want er is de laatste jaren veel gebeurd. Zeker rond corona, maar ook daarna.’
De afgelopen tien jaar is het aantal demonstraties in Nederland flink toegenomen: van protesten tegen Zwarte Piet tot klimaatblokkades, van trekkeroptochten van boeren tot bezettingen door pro-Palestijnse betogers. De autoriteiten grijpen sinds corona vaak harder in tijdens demonstraties, bleek vorig jaar uit onderzoek van Investico en De Groene Amsterdammer, en er worden meer acties op voorhand verboden.
Het zijn ‘signalen’ die Van Zutphen herkent. ‘Voor mij is het reden genoeg om me weer in dit onderwerp te verdiepen. Hoe moeten autoriteiten bijvoorbeeld reageren op demonstraties die niet worden aangemeld?’
Minister Van Weel (Justitie) zei recentelijk in de Volkskrant dat hij wil kijken of er binnen het demonstratierecht grenzen kunnen worden gesteld.
‘Daar zijn wetten voor. We hebben een Grondwet, die geeft burgers het recht om te demonstreren. Onder bepaalde omstandigheden kunnen de autoriteiten beperkingen opleggen of demonstraties verbieden: om de gezondheid te beschermen en om verkeerschaos of wanordelijkheden tegen te gaan. Maar zulke beperkingen moeten zo minimaal mogelijk zijn. Dat moet zo blijven, vind ik.’
Er zijn meer politieke ontwikkelingen. In april stelden de demissionaire ministers Hugo de Jonge (Binnenlandse Zaken) en Dilan Yesilgöz (Justitie) een onderzoek in naar de vraag ‘of het demonstratierecht nog voldoende aansluit bij de actuele ontwikkelingen’. Sommige activisten zoeken steeds meer de randen van het toelaatbare op, constateerden ze, en dat kan ten koste gaan van het draagvlak.
In het hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB, van afgelopen mei, staat dat er ‘scherper onderscheid wordt gemaakt tussen (vreedzaam) demonstreren en ordeverstorende acties’ en dat gezagsdragers ‘worden aangespoord om kordaat op te treden waar demonstranten over de grenzen van het strafrecht heengaan’.
Die passage over strafrecht is een open deur, vindt Van Zutphen. ‘Als activisten de wet overtreden, kun je optreden, indien noodzakelijk. Maar bij demonstreren hoort ook dat je zo nu en dan de randen opzoekt, en er misschien net overheen gaat. Het is niet de bedoeling dat autoriteiten bij een beetje burgerlijke ongehoorzaamheid van activisten al moeilijk gaan doen. We gaan niet morrelen aan het basale recht om te demonstreren. Dat is uitgesloten.’
Minister Van Weel zei ook dat hij zich afvraagt ‘waarom je het als gezagsgetrouwe burger een goed idee zou vinden om op de snelweg te gaan zitten en jezelf vast te plakken, wetende dat je daarmee honderden agenten in een weekend op de been houdt.’ Al die uren politie-inzet kunnen we elders goed gebruiken, vindt hij. Begrijpt u de zorgen hierover?
‘Jazeker. Maar ik kijk hiernaar vanuit het perspectief van de burger, die principiële rechten heeft. Je kunt activisten niet vragen thuis te blijven omdat een demonstratie een te zware last op de politie legt. Dat is niet de volgorde der dingen. Dat zal ik de minister ook vertellen, als hij hier binnenkort op bezoek komt om kennis te maken. Er staat al een afspraak gepland, dit komt zeker op de agenda.’
WEL/NIET ONTERECHT VERDACHT
De Volkskrant had twee klachten ingediend bij de Nationale ombudsman. De eerste, over Van Dinthers aanhouding, is gegrond verklaard. Dat geldt niet voor de tweede klacht, die draaide om de afhandeling van de zaak door het OM.
Justitie liet al snel weten dat Van Dinther niet zou worden vervolgd voor belediging. Deze verdenking werd geseponeerd met sepotcode 01, wat staat voor ‘ten onrechte als verdachte aangemerkt’. Maar de tweede verdenking, belemmering van politiewerk, werd anders afgedaan. Er was tijdens de arrestatie namelijk een reden om de journalist hiervan te verdenken, vond het OM. Justitie koos voor sepotcode 52: ‘door feiten of gevolgen getroffen’. Van Dinther hoefde niet voor een rechter te verschijnen omdat hij, simpel gezegd, al genoeg had geleden door de arrestatie.
Wat de hoofdredactie en de journalist betreft moest ook dit sepotcode 01 worden (ten onrechte als verdachte aangemerkt). Mede omdat code 52 kan leiden tot een aantekening op je strafblad. De klacht heeft ertoe geleid dat Van Dinther uiteindelijk geen strafblad krijgt en de sepotcode is aangepast in 06 (dader niet strafbaar). De verdenking van belemmering is geseponeerd omdat Van Dinther wel in afgezet gebied stond, maar als journalist aan het werk was.
‘Naar mijn mening schoot de onderbouwing van sepotcode 52 tekort’, zegt Van Zutphen. ‘En de motivering van code 06 haalt maar net de ondergrens van wat ik in een zaak als deze verwacht. Maar ik kan niet op de stoel van het OM gaan zitten en zeggen welke code ikzelf zou kiezen. In mijn rol moet ik een andere vraag beantwoorden: kon het OM in redelijkheid weigeren de sepotcode te veranderen in 01? Het antwoord is: ‘Ja.’ Dus deze klacht is ongegrond.’
Hij voegt eraan toe dat hij geregeld klachten krijgt over gebrekkige uitleg van sepotcodes door het OM. ‘Zo’n code kan ingrijpende gevolgen hebben voor je privéleven en je kans op een Verklaring Omtrent Gedrag. Maar als je erover klaagt, leidt het meestal tot niets. Mijn indruk is dat het OM vooral probeert eerdere beslissingen over een sepot in stand te laten. Zelfs als burgers met een goed onderbouwde klacht komen.’
REACTIES
Woordvoerder politie Den Haag: ‘Persvrijheid is een belangrijk grondrecht. Het is goed als journalisten verslag kunnen doen van wat er bij een demonstratie gebeurt. Het ruimte bieden aan journalisten tijdens politieoptreden bij demonstraties levert soms ingewikkelde situaties op. Dat hadden wij in deze casus beter kunnen doen. We hebben uitgebreid kennisgenomen van dit rapport. Om dit in het vervolg beter te doen, zijn we al met de conclusies aan de slag gegaan. Zo worden agenten voortdurend over de omgang met journalisten gebriefd en wordt er aandacht aan gegeven bij trainingen en presentaties.’
Rinus Otte, voorzitter college van procureurs-generaal (OM): ‘We zien onafhankelijke journalistiek als een van de kernwaarden van de democratie, en journalisten moeten in alle vrijheid hun werk kunnen doen. Het college zal het rapport van de Nationale ombudsman goed bestuderen. Waar we kunnen leren van de bevindingen van de Nationale ombudsman, zullen we dat zeker doen. Het OM heeft geregeld overleg met de Nederlandse Vereniging van Journalisten en de politie om over persvrijheid te spreken en zal deze casus daar ook bespreken.’
Pieter Klok, hoofdredacteur de Volkskrant: ‘Na drie jaar klachtprocedures is er eindelijk genoegdoening. In de eerste plaats voor Mac van Dinther en daarnaast voor de journalistiek in brede zin. Dit was voor ons een principekwestie. De Nationale ombudsman benadrukt terecht dat journalisten een belangrijke rol vervullen in de democratische rechtsstaat. In een gezonde democratie hebben politie en justitie daar oog voor.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant