Acht jaar voor JD Vance running mate werd, publiceerde hij zijn memoir over de witte arbeidersklasse. Arnon Grunberg las het boek en concludeert: JD Vance is vooral een bekeerling, eentje die bereid is zich tot tijdbom te bekeren.
‘Normale ouders uit de middenklasse richten geen puinhoop aan in een drogisterij omdat een winkelbediende een beetje onbeleefd is geweest tegen hun kind. Maar hiermee leg ik waarschijnlijk de verkeerde maatstaf aan. Het vernielen van winkelvoorraad en bedreigen van een winkelbediende waren voor Mamaw en Papaw volstrekt normaal: dat doen Schots-Ierse hillbilly’s uit Appalachia als iemand een grote mond opzet tegen hun kind’, schrijft JD Vance (in de vertaling van Ton Heuvelmans) in zijn memoires Hillbilly Blues dat in 2016 verscheen, een succes werd in Amerika en dat nu opnieuw aandacht krijgt omdat Vance de running mate van Donald Trump is geworden.
Deze Schots-Ierse migrantengewoonten hebben Vance in zijn persoonlijke leven als een ‘probleem’ achtervolgd en het ‘hoofddoel’, zo schrijft hij in zijn boek, is ‘een waargebeurd verhaal te vertellen over hoe het voelt om dat probleem vanaf je geboorte als een blok aan je been te hebben’. Vance spreekt over afkomst en klasse zoals anderen over migratie en ras spreken, als iets wat je leven determineert; je komt er niet vanaf, zelfs niet als je je eraan ontworstelt.
Klasse, dat is in zijn geval de witte laagopgeleide arbeidersklasse waarvan de leden ook wel worden aangeduid als white trash, rednecks of hillbilly’s. Deze mensen hebben hun eigen geschiedenis en problemen, doorslaggevend voor Vance echter is dat zij zich buiten de ‘elite’ bevinden, hun normen verschillen nogal van die van de betere klasse. ‘Als je je van arbeidersklasse naar middenklasse beweegt, wordt vrijwel alles uit je oude leven op z’n best ouderwets en op z’n slechtst ongezond.’
Over de auteur
Arnon Grunberg schrijft voor de Volkskrant over verlangen, politiek en ondergang.
Opwaartse sociale mobiliteit kan ook worden samengevat als: gezonder gaan leven. En dat is Vance gaan doen. Hij ging rechten studeren aan de elite-universiteit Yale, trouwde met een lieve vrouw en kocht een hond. Opwaartse sociale mobiliteit is inderdaad een vorm van migratie en zoals dat gaat met migratie, voor de meeste betrokkenen is die ook een verlies, op zijn minst een bron van heimwee of, in het geval van Vance, nachtmerries. Op de laatste bladzijden komt hij nog eens terug op de ‘demonen’ waarover hij helemaal in het begin van het boek al schreef, die demon is een ‘afschuwelijk terugkerende nachtmerrie’ geworden, waarvan hij zich bevrijdt met de gedachte dat hij die avond lekker zal gaan koken.
We weten nu dat Vance geen genoegen nam met lekker koken, een karaktertrek die niemand hem echt kwalijk kan nemen.
Het waren de progressieve, hoogopgeleide Amerikanen die het boek van Vance in 2016 omarmden en er een verklaring voor het succes van Trump in meenden te lezen. De progressieven hadden een eindeloze stoet benadeelden en onderdrukten over hun beeldschermen voorbij zien trekken, maar zij waren een betrekkelijk voor de hand liggende onderklasse gemakshalve vergeten: de witte man zonder noemenswaardig cultureel en sociaal kapitaal.
Dat deze onderklasse vergeten was, kan ook psychologisch worden verklaard. De witte bovenklasse vreesde niet werkelijk ontsnapt te zijn aan het lot van hun minder fortuinlijke witte broeders en zusters. Al heb je een diploma van een elite-universiteit op zak en spreek je over de beste wijnen van de wereld alsof het goede vrienden van je zijn, toch verlaat de vrees je nooit helemaal om op een ochtend in de spiegel te kijken en niets dan white trash te zien.
In 2020 kwam Deaths of Despair and the Future of Capitalism van de economen Angus Deaton en Anne Case uit. In dat boek betoogden de economen dat Amerikaanse witte mannen van middelbare leeftijd bovengemiddeld vaak aan zelfmoord, drank en drugs stierven. Witte mannen uit een bepaalde klasse uiteraard (zonder universitaire opleiding), witte mannen die lijden onder gebrekkige arbeidsmogelijkheden en die machteloos toezien hoe immigranten bereid zijn hun werk over te nemen voor 12 in plaats van 15 dollar per uur. Ook dit boek werd door de ‘elite’ verslonden.
Recentelijk publiceerde The Economist een kritisch artikel over Deaths of Despair door erop te wijzen dat het aantal sterfgevallen door wanhoop inmiddels in alle bevolkingsgroepen van Amerika toeneemt en dat de wanhopigen lang niet altijd republikeins stemmen.
Volgens dat weekblad is een deel van de verklaring het aanbod van betrekkelijk goedkope, makkelijk te verkrijgen, enorm verslavende en uiteindelijke dodelijke pijnstillers. Een bekend voorbeeld is het beruchte oxycodon, een recenter voorbeeld is het Chinese nitazenes, veertig keer zo sterk als het op morfine lijkende fentanyl. Kennelijk zijn het steeds meer de hoger opgeleide Amerikanen die de zegeningen van de pijnstiller hebben ontdekt. Dat die zegeningen uiteindelijk tot de dood leiden, is misschien meer dan ironie: de ware pijnloosheid veronderstelt de afwezigheid van leven.
Het succes van Hillbilly Blues kan ook worden verklaard door de combinatie van smeuïge details – veel geweld, en vaak uit de eerste hand – gecombineerd met sentimentaliteit. De moeder van Vance was vatbaar voor allerlei drugsverslavingen en deed maniakaal aan seriële monogamie waarbij de monogamie er nog wel eens bij inschoot, de vader was uiteraard afwezig, JD werd gered door zijn grootouders, Papaw en Mamaw genoemd, die hem − vooral grootmoeder Mamaw, ondanks al haar onaangepastheid − omringden met dat wat zo graag tough love wordt genoemd, een vorm van naastenliefde die stelt: God helpt hen die zichzelf helpen.
Ten dele is Hillbilly Blues, zoals wel meer memoires dat zijn, een klassiek verlossingsverhaal van het soort waar Oprah Winfrey en andere lezers wel pap van lusten: de schrijver heeft geleden en gezondigd, maar op wonderbaarlijke wijze en vooral door hard te werken is de schrijvende held ontsnapt aan alle ellende (zijn afkomst).
Het genre nodigt uit tot zelffelicitatie en het aardige aan Vance is dat hij er zich onbeschaamd aan overgeeft: ‘In de uitzonderlijk afschuwelijke februarimaand bladerde ik door mijn agenda en telde de etmalen sinds ik meer dan vier uur had geslapen. De uitkomst was negenendertig. Maar ik zette door, en in augustus 2009, na een jaar en elf maanden aan Ohio State University, studeerde ik af in twee hoofdvakken, summa cum laude.’
Hoewel het boek van Vance nog niet echt trumpiaans te noemen is, is zijn scepsis over redding door de overheid vrijwel overal voelbaar. Hij omarmt het indertijd door Ronald Reagan geïntroduceerde begrip ‘bijstandskoningin’ – maar waar Reagan daarmee meer of minder stiekem zwarte Amerikanen in het vizier had, spreekt Vance dus over zijn witte soortgenoten. Het blijft opmerkelijk dat de progressieve burgers, die het zwaarbeproefde leven liever afwentelen op het ‘falen’ van een zogenoemd ‘systeem’, de harde taal van Vance hier voor zoete koek hebben geslikt.
Vance is verweten een opportunist te zijn en ongetwijfeld is hij dat, maar hij is toch vooral een bekeerling. Men bekeert zich tot een ander land, een andere cultuur, een andere klasse. De vele mannen die de moeder van Vance versleet, bijna dwangmatig, kunnen ook als bekeringen worden gezien: vergeef me, zoon, ik heb me weer moeten bekeren tot een andere man. Het is juist die moeder voor wie Vance naar eigen zeggen weinig empathie heeft kunnen opbrengen en die model staat, in het boek althans, voor alles wat hij zelf niet wil zijn.
Zonder enige ironie formuleerde Vance de droom van de middenklasse waartoe hij zich wilde bekeren: ‘Een vredige zondagmiddag met de mensen van wie je hield.’ Geen huiselijk geweld, geen politie, geen verslavingen aan allerlei soorten pijnstillers, geen financiële problemen, maar financiële zekerheid, keurige monogamie en één of meerdere honden. De Amerikaanse droom: om bij in slaap vallen op je veranda. Het is de totale pijnloosheid, maar dan zonder tabletjes.
Maar wie het boek van Vance heeft gelezen moet toch hebben geproefd dat de God die de Amerikaanse elite diende hem maar matig beviel. Wat overblijft van de droom van de middenklasse is het sociale ongemak – niet weten welke vork je het eerst moet pakken als er acht vorken naast je liggen op een belangrijk maar al te luxueus diner – en het besef dat er mensen zijn die op indrukwekkende wijze weten te veinzen dat dat ongemak niet bestaat. Wat de rancune alleen maar voedt.
Voor zover Vance solidair is met de hillbilly’s die hij achter zich gelaten heeft maar die hij toch nog zijn ‘buren, vrienden en familie’ noemt, betreft die solidariteit vooral zijn eigen ‘demonen’: de woede en het geweld.
Hij verheerlijkt de logica van de gewelddadige trots waarbij een vreemde die een moeder of zus beledigt fysiek tot de orde moet worden geroepen, zware verwondingen zijn hier even begrijpelijk en verdedigbaar als de woedende uitspattingen van de oudtestamentische God.
Her en der glipt tussen het lang niet altijd sprankelende proza van Vance een interessant zelfinzicht door: ‘Zelfs op mijn beste momenten ben ik een tikkende tijdbom: ik kan onschadelijk worden gemaakt, maar uitsluitend met grote vaardigheid en precisie.’
In dit boek is het nog de liefde van zijn leven, zijn echtgenoot die die tijdbom onschadelijk moet maken. Misschien is dat de waarheid achter de zondagse rust op de veranda, de waarheid achter de veelbezongen liefde: in praktijk dient ze ertoe om onze tijdbommen onschadelijk te maken.
Vance heeft ten minste drie bekeringen doorgemaakt: de bekering tot de elite, de bekering tot Trump en de bekering tot het katholicisme. Zijn politieke carrière is mede mogelijk gemaakt door Peter Thiel, die overigens in het boek ook wordt bedankt, een schatrijke venture capitalist. Met hulp van Thiel en zijn donaties werd Vance bijvoorbeeld senator van Ohio.
Thiel is beïnvloed door het denken van de Franse literatuurwetenschapper René Girard (1923-2015): er bestaan geen authentieke verlangens, jouw verlangen is altijd het verlangen van een ander. Anders gezegd: de jaloezie is de bouwsteen van het verlangen. In zijn boek Zero to One: Creëer de toekomst schreef Thiel: ‘Kijk om je heen. Als je geen verkopers ziet ben jij de verkoper.’ Oftewel voeg ik daaraan toe: het product. Overal waar wij denken gebruik te maken van gratis diensten verkopen wij onszelf.
Mede op aandringen van Thiel werd Vance de tweede man van Trump, en toen Vance zich tot het katholicisme bekeerde, zal Thiel als volgeling van de indertijd steeds katholieker wordende Girard allicht goedkeurend hebben geknikt.
Vance groeide zeer gematigd protestants op, flirtte een tijd met het atheïsme (de elite kwam vermoedelijk op hem behoorlijk atheïstisch over), maar vond uiteindelijk rust in een katholicisme dat de strijd tegen de moderniteit serieus neemt. Samuel Alito, rechter in het hoogste Amerikaanse gerechtshof, hoort ook tot deze club van uiterst conservatieve katholieken die een politieke en maatschappelijke missie hebben. Dergelijke katholieken zijn niet met veel, maar hun invloed op de Amerikaanse cultuur is aanzienlijk.
In een lang artikel waarin hij zijn laatste bekering toelicht, legt Vance uit dat het protestantisme hem is gaan tegenstaan omdat het aankomt op de interpretatie van een tekst. Met die onzekerheid wenst hij niet te leven. Hij verlangt naar autoriteit die aan alle interpretatie, daarmee aan de taal, een eind maakt en daarachter gaat het verlangen schuil naar een vorm van gemeenschap die niet meer kan bestaan en die vermoedelijk nooit bestaan heeft: een mystiek lichaam.
Wat Thiel in Vance ziet is onduidelijk. Ontregeling denk ik. Verkoop en ontregeling gaan hand in hand. Daarnaast is het uiteraard een misverstand te denken dat succes en grote rijkdom het vuur van de woede doen blussen.
Vance zelf mag ernaar verlangen de tijdbom die hij is − en die velen van ons misschien zijn − onschadelijk te laten maken, hij heeft zich omringd met mensen en hij is verleid door mensen die er belang bij hebben die tijdbom te laten afgaan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant