In Berlijn kijkt men met buikpijn naar de uitslag van de deelstaatverkiezingen in Saksen en Thüringen. Haast is geboden om een antwoord te vinden op de overwinning van de extreemrechtse AfD in het oosten – en de decimering van het politieke midden aldaar. Want volgend jaar zijn de Bondsdagverkiezingen.
Duitse politiek leiders proberen vaste grond onder de voeten te vinden nadat verkiezingen in twee oostelijk deelstaten zondag uitliepen op een historische overwinning van extreemrechts. In Saksen en Thüringen won de Alternative für Deutschland (AfD) bijna een derde van de stemmen. In Thüringen werd het daardoor met afstand de grootste. ‘Voor het eerst sinds 1945 wordt een extreemrechtse partij de sterkste in een deelstaat’, schrijft weekblad Der Spiegel.
Wat betekent dit voor Duitsland als geheel, dat volgend jaar op 28 september een nieuwe regering kiest?
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Eerder was hij correspondent in het Midden-Oosten.
Vooralsnog is extreemrechts ver verwijderd van regeringsmacht in Berlijn, en zelfs in de deelstaten. Maar het cordon sanitaire dat andere partijen om de AfD handhaven vereist meer en meer acrobatiek. Dat levert een steeds wankeler politiek midden op. Ondertussen verschuift het Duitse politieke discours onder invloed van steeds sterkere uiterste flanken.
Wie wil weten hoe de dynamiek in deelstaten de nationale beleidsvorming beïnvloedt, hoeft maar te kijken naar de vlucht van Leipzig naar Kabul afgelopen vrijdagochtend. Een week na de terreuraanslag in Solingen, en daags voor de verwachte verkiezingszege van de AfD, werden 28 zwaar criminele Afghaanse asielzoekers uitgezet. Het was de eerste uitzetting van Afghanen in Duitsland sinds de Taliban in 2021 opnieuw de macht greep.
‘We doen wat we beloofd hebben’, zei SPD-bondskanselier Olaf Scholz diezelfde dag op een verkiezingsrally nabij Leipzig, in de deelstaat Saksen. ‘Populistische politiek vlak voor de verkiezingen’, klonk het van linkerzijde. ‘Meer hiervan’, klonk van rechts. Feit is: het gebeurde. En de regering belooft meer uitzettingen, ook naar Syrië.
De vlucht is maandenlang voorbereid, maar de timing ontging niemand. Formeel is de invloed van de deelstaten op de nationale politiek beperkt. Duitsland telt zestien deelstaten, elk met een eigen regering, die veel autonomie hebben op terreinen als onderwijs, gezondheidszorg en verkeer. Ze gaan niet over het buitenland– of veiligheidsbeleid. Wél wordt de Bundesrat, de Duitse Eerste Kamer, samengesteld uit leden van de deelstaatregeringen.
In de praktijk ontaarden deelstaatverkiezingen dikwijls in een opiniepeiling over de regering in Berlijn, zeker als het gevoel groot is dat het land in nood verkeert. In het minder welvarende oosten van Duitsland is dat gevoel enorm. Mensen daar zijn relatief hard geraakt door de crises van de afgelopen jaren: corona, inflatie, energieprijzen, oorlogsangst. Populistische partijen die hopen onvrede over ‘Berlijn’ op te drijven, vinden vruchtbare grond in het oosten.
Het resultaat is groter dan de monsterzege voor de AfD – volgens de Duitse veiligheidsdienst ‘bewezen extreemrechts’ – in de deelstaten Saksen en Thüringen. De nieuwe conservatief-linkse Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW), opgericht in januari, kreeg ineens 12 tot 16 procent van de stemmen na een campagne tegen Duitse steun voor Oekraïne. De partij wil meer geld voor pensioenen, zorg en onderwijs; minder voor klimaatmaatregelen en immigratie.
Bijna de helft van de kiezers in Thüringen en Saksen stemde zo op een populistische partij die zich nadrukkelijk afkeert van het politieke midden en stelt dat alleen een ‘nieuwe start’ Duitsland kan redden. De regeringscoalitie werd afgeschoten. De liberale FDP haalde in beide deelstaten de kiesdrempel van 5 procent niet, de Groenen alleen in Saksen (5,1 procent), de sociaal-democratische SPD van bondskanselier Olaf Scholz haalde in Saksen 7 procent, in Thüringen 6.
Dat heeft niet alleen gevolgen voor de deelstaten zelf. Rond de AfD geldt een cordon sanitaire, in met name Thüringen moeten daarom zo’n beetje alle andere partijen samenwerken om een meerderheid te krijgen. De rechts-conservatieve CDU moet formeren met de BSW van oud-communist en Linke-politica Wagenknecht, die nu al weken zegt dat ze met geen enkele partij wil samenwerken die wapensteun aan Oekraïne bepleit. Ondertussen heeft de AfD een derde van de zetels, waardoor het belangrijke beslissingen kan blokkeren. Onregeerbaarheid dreigt.
Ook de nationale regering moet hier een antwoord op vinden: over een jaar zijn verkiezingen voor de Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer. De CDU staat hoog bovenaan in de nationale peilingen met een derde van de stemmen, net zoveel als de hele regeringscoalitie bij elkaar. Extreemrechts rukt op, ook – zij het langzamer – in het westen. Wagenknecht met haar verzet tegen Oekraïne-steun en het migratiebeleid rammelt aan de poorten van de Bondsdag.
Dus zeggen zelfs de meest progressieve regeringspolitici in Berlijn dat nu eindelijk haast gemaakt moet worden met uitzettingen. CDU-leider Friedrich Merz, die Scholz de afgelopen maanden verweet dat hij te weinig doet voor Oekraïne, hield zich daarover opvallend stil in de weken voor de deelstaatverkiezingen. En ook de regeringscoalitie praat nu openlijk over het beperken van die steun, Oekraïne is onderwerp van de verkiezingsstrijd.
Op nationaal niveau dreigt toekomstige regeringsvorming politieke acrobatiek te worden. Decennialang kon Duitsland ervan uit gaan dat het democratische midden met afstand genoeg zetels zou krijgen om de extremen op afstand te houden. Altijd een coalitie van twee partijen, altijd met een van de ‘grootpartijen’ SPD of CDU/CSU, soms samen. De huidige regering is de eerste sinds 1957 die uit drie partijen bestaat, en al drie jaar maken ze ruzie.
De structurele verschuivingen in de Duitse politiek maken toekomstige coalities veelkleuriger, en dus wankeler. Daarmee sluit Duitsland zich aan bij de nieuwe politieke realiteit die al voor veel kleinere Europese landen is gaan gelden. En neemt het land misschien afstand van de oude realiteit: die van Duitsland als onwankelbaar baken van politieke stabiliteit.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant