Tijdens de opening van het academisch jaar deze maandag zullen universiteiten zich moeten voorbereiden op een bijzonder turbulente tijd, van stevige bezuinigingen tot de continue dreiging van studentenprotesten.
Wanneer maandagmiddag in heel het land universiteiten het academisch jaar op feestelijke wijze openen, pakken zich aan de horizon ook ‘donkere wolken’ samen, constateert Caspar van den Berg, voorzitter van Universiteiten van Nederland (UNL), de overkoepelende vereniging van de vaderlandse academische instellingen.
Op maandagochtend is Van den Berg één van de sprekers op de ‘alternatieve opening van het academisch jaar’ in Utrecht, georganiseerd door elf vakbonden en organisaties uit de universitaire wereld, onder de slogan ‘kabinet sloopt hoger onderwijs’.
Over de auteur
George van Hal is wetenschapsredacteur van de Volkskrant.
Later die dag zit hij in de zaal bij een van de echte openingen, op de Erasmus Universiteit Rotterdam, waar ook minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Eppo Bruins verschijnt. ‘We zullen het daar zeker nog over zijn plannen hebben,’ zegt hij.
Dit zijn de drie uitdagingen waar de universitaire wereld het komende academisch jaar mee te maken krijgt.
Grofweg een miljard euro. Dat is wat het nieuwe kabinet heeft aangekondigd als bezuiniging op onderwijs en onderzoek, via een bonte verzameling aan posten in het hoofdlijnenakkord. ‘En al die bezuinigingen werken op elkaar in’, zegt Van den Berg. ‘Niemand weet welke consequenties dat zal hebben.’
Hoe de bezuinigingen exact worden verdeeld, wordt pas duidelijk tijdens Prinsjesdag op 17 september. Zeker is dat er flinke klappen vallen. ‘De minister heeft getekend voor deze financiële bijlage. Waar hij nog mee kan schuiven, is hoe hij het precies uitvoert’, zegt Van den Berg. ‘Of hij dat heel abrupt doet, of juist geleidelijk bijvoorbeeld. We hebben onze zorgen aan hem geuit. We hopen dat hij de schade beperkt.’
Ook Annelien Bredenoord, voorzitter van het College van Bestuur van de Erasmus Universiteit, maakt zich zorgen. ‘Het vorige kabinet investeerde ruim 1 miljard euro. Dat was een broodnodige reparatie van de financiële tekorten die zich de afgelopen vijftien jaar hadden opgebouwd. Dat geld kregen we niet zomaar, het was allemaal verdeeld over specifieke potjes met strenge voorwaarden. We hebben commissies ingesteld, onderzoekers aangenomen, plannen gemaakt en nu dat allemaal klaar is, zegt het nieuwe kabinet: en nu stoppen we er ook weer mee. Dat is funest voor het fundament van de universiteiten, voor de moraal van onze werknemers en voor de toekomst van ons onderzoek.’
In totaal zullen minimaal zo’n vijfduizend banen sneuvelen, vreest Van den Berg. ‘Deze bezuiniging raakt de toekomst van onze jongeren, de economische welvaart van Nederland en de internationale positie van onze wetenschap. Dat hebben wij ook aan het ministerie laten weten.’
Ook de organisatiestructuur van het onderwijs staat onder druk. Dat komt onder meer door de door het vorige kabinet al voorgestelde ‘wet internationalisering in balans’, waarin gepleit wordt voor het terugdringen van het Engelstalig onderwijs in de bachelorfase en het beperken van de instroom van internationale studenten.
‘Wij zijn niet blind voor de druk van de groeiende aantallen internationale studenten op ons universitair onderwijs’, zegt Van den Berg. De aantallen studenten van buiten de grens zijn de afgelopen jaren flink toegenomen, tot zo’n 15 procent. Dat is hoger dan in de meeste andere landen, schreef het Rathenau instituut eerder dit jaar nog in een analyse.
De wet, waarover de Tweede Kamer nog moet stemmen, wil onder meer een zogeheten ‘toets anderstalig onderwijs’ invoeren, die strenge voorwaarden stelt aan het opleiden in een andere taal dan het Nederlands. ‘Wij verwachten dat een aantal van de opleidingen niet aan de strenge voorwaarden zal voldoen en moet verdwijnen’, zegt Van den Berg.
Door het huidige kabinet is in de financiële bijlage van het hoofdlijnenakkoord alvast een voorschot op die maatregel genomen: de invoering van de wet moet zo’n 293 miljoen euro opleveren. ‘Dan zegt men dat het controleren van de opleidingen heel zorgvuldig en op de inhoud zal gebeuren, maar ondertussen staat de uitkomst – een besparing van honderden miljoenen – al vast. Dat is natuurlijk scheef’, zegt Van den Berg.
Bredenoord wijst erop dat deze maatregelen en de bezuinigingen elkaar versterken. ‘Door deze wet zullen de opleidingen bijvoorbeeld nog verder krimpen. En wat de meeste mensen zich niet realiseren: het zijn juist de Nederlandse studenten die het meest profiteren van internationale opleidingen. Dat blijkt ook uit onafhankelijk onderzoek.’
Nu al ziet ze dat topwetenschappers twijfelen om nog naar Nederland te komen. ‘Wat nu in een jaar wordt afgebroken, kost straks een generatie om opnieuw op te bouwen.’
De grotere polarisatie in de samenleving vertaalt zich ook naar de academische wereld, van de studentenprotesten die aan de Universiteit van Amsterdam zelfs leidden tot politie-ingrijpen tot studentenverenigingen die nauwe banden hebben met extreemrechtse clubs.
Bestuurders worstelen daarom met de vraag hoe je universiteiten een plek kunt houden waar open discussies en ideeënuitwisselingen plaatsvinden.
Volgens Bredenoord is het een goede ontwikkeling dat de maatschappij vaker de universiteit binnenkomt. ‘Maar het plaatst je ook voor ingewikkelde morele dilemma’s. Hoe je de politieke ontwikkelingen, emoties rond internationale conflicten en ideologische tegenstellingen kunt combineren met de academische vrijheid die wij altijd voorop zetten.’
Bredenoord, tevens hoogleraar ethiek, kan daar ook van genieten ‘Het is echt ethiek in de praktijk. Wij zijn nu aan het onderzoeken wat dit alles betekent, bijvoorbeeld voor onze banden met instituten uit landen die mensenrechten schenden, waar we niet meer zomaar mee willen samenwerken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant