Het begon met een onschuldig ogend nieuwsbericht van de NOS op X (voorheen Twitter): ‘Zoals elk jaar veel verdrinkingen onder asielzoekers: ‘Voelt machteloos’‘. Binnen een dag werd de reactiemogelijkheid afgesloten. De reden? Een stortvloed aan racistische en discriminerende reacties die ver buiten de grenzen van het toelaatbare gingen.
De reacties waren niet alleen schokkend, maar ook onthullend in hun ongefilterde, onverbloemde haat. ‘Ik stem voor meer water rondom azc’s', schreef een gebruiker, de ernst van de situatie schaamteloos bespottend. Een ander verlaagde zich tot plat racisme: ‘Krijgen die zwartjes geen zwemles in Bokitostan?’
Deze uitspraken laten zien hoe diep de minachting voor menselijk leed kan gaan en hoe gemakkelijk sommigen overgaan tot de ontmenselijking van asielzoekers.
Over de auteur
Sander Duivestein werkt voor het VerkenningsInstituut Nieuwe Technologie van Sogeti. Hij schreef in 2021 het boek Echt Nep. In de maand september is hij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Caroline van der Plas, fractievoorzitter van de BBB, reageerde met afschuw: ‘Verschrikkelijk hoe mensen reageren op het verlies van mensenlevens. Ik walg ervan. Gelukkig staat Twitter niet gelijk aan Nederland. Twitter is een riool.’
Deze uitspraak lokte op haar beurt weer reacties uit die de complexiteit van het platform benadrukten. Sommigen zagen X als een ‘rivier waar ook het riool in geloosd wordt‘, anderen benadrukten dat het platform een afspiegeling is van de samenleving, met zowel positieve als negatieve aspecten.
Van der Plas raakt hier de kern. X lijkt inderdaad verworden tot een open riool waarin de meest weerzinwekkende uitingen ongehinderd stromen. Wat ooit bedoeld was als een platform voor open dialoog en snelle nieuwsverspreiding, is veranderd in een broeinest van haat, vooroordelen en desinformatie.
De anonimiteit en het gebrek aan effectieve moderatie hebben een uiterst giftige omgeving gecreëerd waar empathie en nuance verdrinken in een zee van schreeuwerige polarisatie. Zo beschreef Volkskrant-columnist Asha ten Broeke onlangs de vele bedreigingen die ze krijgt op X.
Deze uitspraken zijn meer dan zomaar woorden op een scherm; ze zijn een pijnlijke herinnering aan de onderstroom van intolerantie die door onze samenleving stroomt en tonen hoe gemakkelijk sommigen hun medemenselijkheid terzijde schuiven wanneer ze zich verschansen achter de anonimiteit van het internet.
Toch moeten we ons realiseren dat, zoals Van der Plas terecht opmerkt, Twitter niet gelijkstaat aan Nederland. Het is een vervormd spiegelbeeld van onze samenleving, waarin de luidste en extreemste stemmen onevenredig veel ruimte krijgen.
Ondanks de negatieve kanten biedt het platform ook ruimte voor het verspreiden van belangrijke informatie en het mobiliseren van steun bij urgente kwesties, zoals bij humanitaire rampen of politieke protesten. Het probleem ligt in de balans; de manier waarop het platform is ontworpen en hoe we ervoor kiezen het te gebruiken, bepalen samen de toon van het online debat.
De uitdaging voor ons allen is om deze digitale rioolputten niet te laten overstromen naar het echte leven, en om de menselijkheid die we online zo gemakkelijk lijken te verliezen, juist in de dagelijkse realiteit des te sterker te koesteren en uit te dragen.
De schokkende reacties op het NOS-bericht zijn niet alleen een symptoom van online haat, maar ook van een dieper liggend maatschappelijk fenomeen: het verdwijnen van gedeelde sociale normen. Dit constateerde de Poolse filosoof Zygmunt Bauman al, maar ook Nederlanders maken zich zorgen daarover, zo blijkt uit een rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau.
In een wereld waar traditionele gedragsregels vervagen, lijkt het alsof sommigen de grenzen van fatsoen en medemenselijkheid niet meer herkennen - of bewust overschrijden.
Sociale media platforms als X fungeren als een vergrootglas voor deze ontwikkeling, waar de architectuur van de platforms zelf bijdraagt aan nieuwe vormen van normvorming. Algoritmen, ontworpen om engagement te maximaliseren, versterken vaak extreme standpunten en emotioneel geladen content, waardoor de polarisatie verder wordt aangewakkerd en genuanceerde stemmen worden overschaduwd.
De verantwoordelijkheid ligt echter niet alleen bij de platforms, maar ook bij ons als gebruikers. Hoe we ons gedragen, wat we delen en hoe we reageren, bepaalt mede de norm. Zonder de remmende werking van face-to-face-interactie en gemeenschappelijke waarden, ontaardt het online debat al te vaak in een verhitte uitwisseling waarin empathie het onderspit delft.
Tegelijkertijd zien we een paradoxale toename van legalisme – een overdreven nadruk op formele wetten en regels - om het gebrek aan informele normen te compenseren. Maar kunnen we werkelijk elke vorm van menselijk fatsoen in wetten vatten?
De uitdaging voor onze samenleving is om nieuwe, inclusieve normen te ontwikkelen die passen bij het digitale tijdperk, zonder de essentie van onze menselijkheid uit het oog te verliezen. Want uiteindelijk gaat het niet om het medium of de regels, maar om hoe we ervoor kiezen elkaar te behandelen - online én offline.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant