Vrijdag werd sociaal medium X op last van een Braziliaanse opperrechter in Brazilië gesloten. We bellen met correspondent Joost de Vries, die ziet hoe deze rechter de ondermijning van de democratie consequent probeert te bestrijden.
Dag Joost, is X echt uit de lucht?
‘Er zijn in Brazilië duizenden providers, die moeten allemaal gesommeerd worden om X offline te halen. Het zou kunnen dat nog niet alle internetproviders aan de uitspraak hebben voldaan, maar wel de meeste. Ik ben momenteel thuis in Mexico-Stad, maar Braziliaanse vrienden vertellen me dat X inderdaad niet meer bereikbaar is. Zo’n 10 procent van de Brazilianen gebruikt het platform minstens eens per maand, dus dat zijn 22 miljoen gebruikers voor wie X nu op zwart staat.’
Waarom is dat gebeurd?
‘Een van de rechters van het Hooggerechtshof, Alexandre de Moraes, had X half augustus gelast om een aantal accounts te sluiten. Dat ging om accounts die nepnieuws en desinformatie verspreiden, vooral uit het kamp van de extreemrechtse oud-president Jair Bolsonaro. De conservatieve X-baas Elon Musk, die zich inmiddels bekeerd heeft tot het Donald Trump-kamp, weigerde dat te doen, en sloot als reactie zijn kantoor in Brazilië. Daarop zei Moraes: de wet schrijft voor dat jullie een rechtspersoon in het land moeten hebben. En als jullie die niet hebben, dan moeten jullie dicht.’
Is dat een politiek gemotiveerde daad van een niet-gekozen functionaris, zoals Musk beweert?
‘De elf leden van het Braziliaanse hooggerechtshof worden door de president benoemd, zoals dat bijvoorbeeld ook gebeurt in de Verenigde Staten. Maar Moraes is in 2017 op die plek gezet door toenmalig president Michel Temer, een centrumrechtse politicus. Moraes zelf staat bekend als conservatief, iemand van law and order, niet bepaald iemand uit de linkse hoek. Hij heeft zich vooral als zeer rechtlijnige rechter ontwikkeld, en ziet zichzelf als hoeder van de democratie.’
Hoe uit zich dat?
‘Hij stelde onder meer onderzoeken in naar Bolsonaro, die als president complottheorieën en nepnieuws verkondigde, en die wordt verdacht van het smeden van plannen om toch aan de macht te blijven na zijn verkiezingsverlies in 2022. Moraes dreigde twee jaar geleden ook al Telegram te sluiten als dat platform niet optrad tegen accounts die desinformatie verspreidden. Telegram boog destijds, Musk nu niet. Moraes ziet de ondermijning van de democratie als groot gevaar, en vindt dat er grenzen zijn aan de vrijheid van meningsuiting.’
Dus Musks verdachtmakingen dat Moraes partijdig is, snijden geen hout?
‘Ze vinden wel enige weerklank. Brazilië heeft ervaring met partijdige rechters. Toen oud-president Lula in 2017 werd veroordeeld, gebeurde dat door een onderzoeksrechter van wie later bleek dat die vooringenomen was en aanstuurde op een veroordeling. En Moraes zelf is niet zonder smetten: een paar weken geleden publiceerde de journalist Glenn Greenwald een reeks verhalen waaruit bleek dat Moraes, die in de afgelopen jaren zowel in het Hooggerechtshof als het Electoraal Hof zitting had (in mei verliep zijn termijn bij het electoraal hof, jdv), wat al te makkelijk informatie heeft uitgewisseld tussen die twee instituten. Juist als je twee petten op hebt, moet je de procedures wel zuiver volgen.’
Hoe zijn de reacties op het sluiten van X in Brazilië?
‘Het land is verdeeld, al denk ik dat de meeste Brazilianen dit besluit zullen steunen. Een van de grootste Braziliaanse influencers, Felipe Neto, die 17 miljoen volgers had op X, is meteen naar het alternatieve platform Bluesky verhuisd. Hij schreef: wanneer je als bedrijf actief bent in een land, moet je je ook aan de wetten van dat land houden. Daarbij moet vermeld dat hij meer naar links neigt, maar die opvatting wordt breed gedeeld. Bluesky zou de afgelopen dagen al een half miljoen nieuwe Braziliaanse gebruikers hebben gekregen.
‘Musk wordt weliswaar door aanhangers van oud-president Bolsonaro gevierd als een held, maar hij is niet iemand die verder veel sympathie oproept. Rechter Moraes, die simpelweg de Braziliaanse wet volgt, staat in de publieke opinie sterker. Bovendien is X weliswaar een groot platform, maar lang niet het grootste sociale netwerk. De impact is beperkt. Nog veel meer Brazilianen zitten op Facebook, Instagram en Tiktok.
Brazilië is het eerste democratische land dat zo stevig ingrijpt in een sociaal netwerk. Landen in Europa en Noord-Amerika, die met dezelfde problemen worstelen, durven niet zo ver te gaan. Hoe verklaar je dat?
‘Brazilië gebruikt zijn nationale regulering om een internationaal platform aan banden te leggen dat zich boven lokale wetten waant. Rechter Moraes zoekt daarmee misschien wel de grenzen op van zijn mandaat. Maar Brazilië is een jonge democratie, waarvan mensen weten hoe kwetsbaar die is.
‘De democratische instituten bleken in de afgelopen jaren bestand tegen de aanvallen van de extreemrechtse oud-president Bolsonaro, die continu ondermijnende onwaarheden verkondigde over het Hooggerechtshof en het Electoraal Hof. Het pareren van die klappen ging niet vanzelf. De opperrechters, met Moraes als meest prominente lid, hebben scherper dan ooit de democratische spelregels gehandhaafd.’