In het staartje van zijn presidentschap hoopt de Mexicaanse leider López Obrador nog één stempel op Mexico te drukken: het volk moet voortaan rechters aanstellen via verkiezingen. De onafhankelijke rechtspraak is in het geding, waarschuwen stakende rechtbankmedewerkers.
Geblinddoekt staat Vrouwe Justitia tussen de demonstranten, in één hand draagt ze een weegschaal, in de andere een plastic zwaard. Om haar heen vullen zeker duizend medewerkers van Mexicaanse rechtbanken de rotonde met de beroemde gouden Engel van de Onafhankelijkheid in Mexico-Stad. ‘De rechtspraak komt niet ten val!’, scanderen de stakende juristen.
De drie machten van de Mexicaanse democratie liggen met elkaar overhoop. Aan de ene kant staan de linkse president Andrés Manuel López Obrador (70) en het parlement waarin zijn coalitie een meerderheid heeft. Aan de andere kant bevinden zich de duizenden medewerkers van de hogere rechtbanken die vrezen voor het voortbestaan van de onafhankelijke rechtspraak en voor hun eigen carrières.
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
Per 1 oktober zwaait de populaire López Obrador na zes jaar af. In zijn allerlaatste maand hoopt hij nog een omvangrijke grondwetswijziging door het parlement te loodsen. Het meest controversiële onderdeel is het benoemen van rechters via verkiezingen.
De president die een ‘revolutie van de gewetens’ propageert, beschouwt de hogere rechters als een corrupte kliek die vaker politieke, economische en criminele belangen dient dan het volk. De bezem moet door de rechtspraak, meent hij. En wie kan beter zijn eigen rechters benoemen dan het volk?
Saillant detail is dat het staatshoofd zelf de afgelopen jaren meermaals stuitte op rechterlijke uitspraken. Rechters legden onder andere de bouw stil van delen van zijn Maya Trein, een 1.500 kilometer lang spoornetwerk door het zuidoosten van Mexico.
López Obrador heeft zijn pijlen gericht op de federale gerechtshoven (met zo’n 1.600 rechters), het electoraal hof en het hooggerechtshof. Het zijn de instanties waar burgers en bedrijven in beroep kunnen gaan, onder andere tegen besluiten van de overheid. Al die rechters moeten in de komende drie jaar worden vervangen door gekozen opvolgers met een termijn van 12 jaar.
Tot nog toe ontbeerde hij de benodigde tweederde meerderheid in het parlement. Maar nu, in het staartje van zijn presidentschap, zou hij zomaar zijn zin kunnen krijgen. Begin juni vonden presidents- en parlementsverkiezingen plaats. Zijn opvolger en partijgenoot Claudia Sheinbaum (62) beloofde continuïteit en kreeg een overweldigende 60 procent van de stemmen.
Ook in het parlement deed de linkse regeringscoalitie goede zaken. Vorige week traden de nieuwe volksvertegenwoordigers aan. In het lagerhuis heeft López Obrador zijn ‘gekwalificeerde meerderheid’ binnen. In de senaat ontbreekt nog één stem.
‘Het is zo goed als zeker dat deze hervorming er komt’, reageert jurist en politicoloog Vidal Romero, docent aan de ITAM-universiteit in Mexico-Stad. ‘En dat is zorgelijk’, stelt de academicus via de telefoon. ‘Het is een verdere concentratie van macht in één persoon.’
De wetswijziging schrijft voor dat de president (oftewel López Obradors protegé Sheinbaum), het parlement en de rechtspraak elk een gelijk aantal kandidaat-rechters presenteren. Vooraf valt uit te tekenen welke kandidaten zullen winnen, voorspelt Romero. ‘Heel veel kiezers varen blind op het oordeel van López Obrador.’
In een van de meest straffeloze landen ter wereld is een groot wantrouwen richting de rechterlijke macht niet alleen begrijpelijk maar ook gegrond. Nationaal statistiekbureau Inegi berekende dat in 2022 slechts 1,2 procent van 27 miljoen misdrijven werd bestraft. ‘De lezing van de president klopt grotendeels’, zegt politicoloog Romero. ‘Er is vriendjespolitiek en corruptie in de rechtspraak. Maar zijn voorstel lost die problemen niet op, integendeel.’
De volkse López Obrador, die elke ochtend in urenlange persconferenties de wereld langs heldere scheidslijnen opdeelt, heeft voorlopig de meeste Mexicanen aan zijn kant. Toen het rechtbankpersoneel twee weken geleden een staking voor onbepaalde tijd afkondigde, reageerde hij laconiek: ‘Dan weten we in elk geval zeker dat ze geen criminelen vrijlaten.’
In heel het land zijn sindsdien de ingangen van federale rechtbanken veranderd in kleine protestkampen. En in stadscentra, zoals dat van Mexico-Stad, vinden marsen en manifestaties plaats. De staking gaat door tot de hervorming van tafel is, zegt de demonstrerende Vrouwe Justitia, in het dagelijks leven bekend als Norma Contreras (59).
Ze is al vier decennia rechtbankmedewerker en hoopt dat tot aan haar pensioen te blijven. Hoewel haar baan niet ter discussie staat, komt ook zij op voor het belang van ‘de juridische loopbaan’ richting het rechterschap, die ruw wordt doorkruist door de hervorming.
‘Als er corrupte mensen werken binnen de rechtspraak, pak die dan aan’, zegt ze. Contreras is niet tegen een hervorming, maar deze wijziging slaat volgens haar de plank mis. ‘Een rechter die iemand vrijspreekt is niet corrupt, hij moet het doen met de rammelende bewijzen die de politie en de officieren van justitie aanleveren.’
Het is een van de pijnpunten waaraan de grondwetswijziging voorbijgaat: als mensen al de moed hebben om een misdrijf te melden, strandt hun aangifte vaak bij de lokale justitie. Corruptie woekert in de hele keten, regelmatig verdwijnen zaken in een vroeg stadium in de doofpot of staan dossiers vol (opzettelijke) fouten.
Afgelopen week boekte het demonstrerende rechtbankpersoneel een klein succesje: ze kregen bijval uit het buitenland. De Canadese en Amerikaanse ambassadeur uitten hun zorgen over de hervorming. Maar ook dat paste geheel in het presidentiële discours. Uiteraard, reageerde López Obrador, staken de bemoeizuchtige noorderburen weer eens hun neuzen in andermans zaken.
Onder het standbeeld van de Engel van de Onafhankelijkheid markeert rechtbankmedewerker Israel Calvillo met een grote trommel het ritme van de protestleuzen. ‘Zonder rechtspraak kunt u niet in beroep!’, klinkt het uit vele kelen. De president is een geduchte tegenstander, geeft Calvillo toe. ‘Het is als op het schoolplein. Ook al heb je gelijk, als de populaire jongen iets anders roept, krijgt hij het.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant