Veel Turks-Cyprioten ervaren de verbondenheid met Turkije hoe langer hoe meer als beklemmend. Turkije behandelt de republiek Noord-Cyprus als zijn achtertuin en eist ook islamitische gehoorzaamheid. Maar dat wekt een onverwachte tegenreactie op.
Een enorme vlag prijkt op de zuidelijke helling van de Besparmaklar (Vijf vingers), een berg in het noorden van Cyprus. Op een witte achtergrond is een rode maan met ster te zien, tussen horizontale rode strepen. Ernaast staat, leesbaar op kilometers afstand, de tekst: ‘Hoe gelukkig is degene die kan zeggen: ik ben een Turk.’
De vlag is die van de Turkse Republiek Noord-Cyprus (TRNC), het in 1983 gestichte ministaatje dat alleen wordt erkend door buurland Turkije. De ontwerper nam de vlag van Turkije als voorbeeld, draaide de kleuren om (rood werd wit, wit werd rood) en voegde twee strepen toe: een voor Turkije, een voor de TRNC. De tekst is een fameuze spreuk van de Turkse vader des vaderlands, Kemal Atatürk.
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent in Istanbul voor de Volkskrant. Hij schrijft over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden. Voorheen specialiseerde hij zich op de buitenlandredactie in mensenrechten en het Midden-Oosten.
Veel Grieks-Cyprioten, bewoners van het zuidelijk deel van het eiland in de Middellandse Zee, beschouwen de vlag als een provocatie. Het witte gevaarte wrijft zout in de wonde van de deling van Cyprus, die begon met de invasie door het Turkse leger in juli 1974 en werd bestendigd met het uitroepen van de republiek Noord-Cyprus negen jaar later.
De afmetingen wijzen zonder meer op een uitdagende intentie. De vlag is 425 meter breed en 250 meter hoog en is volgens het Guinness Book of Records de grootste vlag ter wereld. Jaarlijks worden de beschilderde stenen met chemicaliën bewerkt om de kleuren helder te houden. Op veel plekken in het Grieks-Cypriotische deel van het eiland is de vlag duidelijk zichtbaar, zeker als die ’s avonds wordt uitgelicht met duizenden lampjes.
Aan de Turks-Cypriotische kant van de Groene Lijn, de VN-bufferzone die Noord- en Zuid-Cyprus scheidt, wordt de vlag een andere betekenis toegeschreven. Die zou de menselijke en politieke verbondenheid verbeelden van de TRNC met Turkije, de grote broer die al vijftig jaar de veiligheid van de Turkse minderheid op het eiland garandeert.
Veel Turks-Cyprioten ervaren die verbondenheid hoe langer hoe meer als beklemmend. Turkije behandelt de TRNC als zijn achtertuin en de regering van president Recep Tayyip Erdogan probeert haar islamitische voetafdruk achter te laten in de van oudsher seculiere grond van Noord-Cyprus.
‘Ja, wij Turks-Cyprioten zijn moslims’, zegt Adnan Cosar, een 40-jarige taxichauffeur in Lefkosa, zoals de hoofdstad Nicosia in het Turks heet. ‘Dat wil zeggen: we zijn eerlijk en niet corrupt. Maar we gaan niet naar de moskee, we bidden niet, we doen niet aan ramadan. We drinken alcohol, we eten varkensvlees. Wij mannen worden als kind besneden en we krijgen een islamitische begrafenis. Daartussenin speelt religie geen rol.’
Cosar omschrijft de levenshouding van het gros van de Turks-Cyprioten. Noord-Cyprus geldt als het meest seculiere gebied in de hele islamitische wereld. Dat is niet in lijn met de maatschappijvisie van Erdogans AK-partij. Die is volstrekt niet van plan de sharia in te voeren, ook niet in Turkije zelf, maar heeft wel degelijk een conservatieve, islamitisch geïnspireerde agenda.
De inwoners van Noord-Cyprus ervaren dat ook. ‘Turkije zet ons onder druk minder Cypriotisch te worden en meer Turks’, zegt Aysemden Akin, hoofdredacteur/uitgever van de krant Bugün Kibris (Cyprus Vandaag). De islam is deel van dat pakket, zeker de afgelopen tien jaar.
Vóór de AKP in 2002 aan de macht kwam, legden de Turken volgens Akin in hun bekeringsijver de nadruk op Turks nationalisme. ‘Schoolboeken werden nationalistisch’, zegt ze. ‘Ze werden boos als we niet stil waren tijdens het spelen van het volkslied. Ze lieten merken dat we niet Turks genoeg waren.’
In het eerste decennium van het AKP-bewind werd de druk minder. Turkije zocht aansluiting bij de Europese Unie, herstelde de rechtsstaat, verbeterde de mensenrechten en spande zich in voor een harmonieuze hereniging van de twee delen van Cyprus.
Rond 2010 gooide Erdogan het roer om. Zijn betrekkelijk liberale, pro-Europese fase kwam ten einde. Ook Noord-Cyprus kreeg dat te merken. Diyanet, het Turkse staatsdirectoraat voor godsdienstzaken, zette een tandje bij met het bouwen van moskeeën en het stichten van Koranscholen.
In 2013 werd begonnen met de bouw van de Hala Sultanmoskee, een naar Cypriotische begrippen megalomaan project. Voor veel Turks-Cyprioten belichaamt de moskee de ideologische grip van Ankara. Vooral ’s avonds zijn de geel verlichte minaretten in het vlakke landschap tot op grote afstand te zien.
Op een doordeweekse zomerdag zijn er rond het avondgebed maar weinig gelovigen in het gebedshuis, dat plaats biedt aan drieduizend personen. Sterker, naast imam Murat Uzunköse en enkele medewerkers is er maar één, een Kazachstaanse student van de tegenovergelegen Cyprus International University.
Het tekent de geloofspraktijk op Noord-Cyprus. Veel bezoekers van de moskeeën zijn student aan een van de vele internationaal georiënteerde universiteiten, een lucratieve sector voor het armlastige republiekje. Voor de rest bestaat het publiek grotendeels niet uit oorspronkelijke Turks-Cyprioten, maar uit inwoners die afkomstig zijn uit Turkije.
Enkele honderdduizenden van hen (exacte cijfers zijn niet bekend) zijn in de loop der jaren neergestreken op Noord-Cyprus en hebben inmiddels twee paspoorten, een Turks en een van de TRNC. In de eerste jaren na de deling van het eiland in 1974 waren dat vooral Turken die door de Turkse regering werden aangemoedigd zich op Cyprus te vestigen en als ‘kolonisten’ bekendstaan. De meesten waren arme inwoners van het Turkse platteland. Latere migratie vanuit Turkije gebeurde op individuele basis.
Het is vooral deze bevolkingsgroep die, zo vrezen seculiere Turks-Cyprioten, vatbaar is voor conservatieve beïnvloeding. Die komt met name van drie tarekats, islamitische ordes: Süleymancilar, Ismailaga en Naqshbandi. ‘De eerste twee zijn geïmporteerd door de AKP’, zegt journalist Akin. ‘Overal hebben ze studentenhuizen. Hun doelgroep is niet de Turks-Cyprioten, maar kinderen van Turkse migranten. Turks-Cyprioten zouden nooit hun kinderen daarheen sturen.
‘Maar het zijn ook ónze kinderen. Ze zullen onze politieagenten, artsen en leraren worden. Ze worden gehersenspoeld door de sektes. Als het moment daar is, zullen ze misschien deelnemen aan een machtsgreep. Wij schrijven daarover, nemen foto’s, vinden bewijzen. Wij zijn aangeklaagd door de tarekats, we kunnen hoge boetes krijgen.’
Zorgelijk vindt Akin ook de komst van middelbare scholen op islamitische grondslag, naar het voorbeeld van de imam hatip-scholen in Turkije. De Hala Sultanmoskee heeft zo’n school op zijn terrein geopend. ‘Het verhaal daarbij was dat Turks-Cyprioten beter zelf hun imams kunnen opleiden, maar zo werkt het niet’, zegt Akin. ‘De afgestudeerden werken overal, maar níét in de moskee. De imams komen uit Turkije.’
Turks-Cyprioten en Turkse kolonisten zijn na al die jaren nog altijd niet volledig geïntegreerd. ‘Ze houden niet van ons. In hun ogen zijn we indringers’, zegt vrachtwagenchauffeur Serdar Okur (34), afkomstig uit Mersin in Turkije. Als dienstplichtig soldaat belandde hij op Cyprus, waar Turkije al vijftig jaar een troepenmacht heeft van ruim 25 duizend man. Hij bleef er hangen en trouwde een Turks-Cypriotische vrouw.
Het paar woont in Samanbahçe, een gezellig buurtje vlak bij de Groene Lijn in de Turkse helft van Nicosia. De 72 witte woningen in de smalle straatjes worden door stichting Evkaf toegewezen aan inwoners met een smalle beurs. Burenhulp is hier vanzelfsprekend, het leven speelt zich deels buiten af.
Niettemin zegt Okur, die in de zwoele avondzon aan de thee zit: ‘Mijn buurvrouw praat niet met me, omdat ik Turk ben.’ Hij maakt een hoofdgebaar naar de woning naast de zijne en als om zijn woorden te illustreren werpt de vrouw, die zeven meter verderop ook op straat zit, hem een geërgerde blik toe.
Toch is het de vraag hoe succesvol de pogingen van de Turkse regering zijn om de TRNC geloviger te maken. In Turkije, waar de AKP dezelfde agenda heeft, loopt het uit op een mislukking. De Turkse samenleving wordt juist steeds seculierder. Vooral jongeren trekken zich minder aan van de godsdienstige regels.
Op Noord-Cyprus lijkt hetzelfde te gebeuren. De imam van de Hala Sultanmoskee beaamt het hartgrondig. ‘Wij zijn ervoor om de jongeren naar de religie te trekken, maar door de sociale media gaan ze een andere kant op’, zegt de 37-jarige Uzunköse, twee jaar geleden ingevlogen vanuit het Turkse Samsun. ‘Turkse vrouwen zeggen dat ze moslim zijn, maar een hoofddoek willen ze niet dragen.’
Volgens journalist Cenk Mütlüyakali gaan sommige mensen uit berekening mee in de islamisering. ‘Als een Turks-Cyprioot een baan wil hebben en hij moet daarvoor moslim zijn, zal hij zich als zodanig voordoen.’
‘Ik denk dat de meeste Turken van het vasteland net als de Turks-Cyprioten zijn geworden’, zegt zijn collega Fehmi Gürdelli. ‘Wij worden niet als hen, zij worden net als ons. Dochters van gehoofddoekte Turkse vrouwen dragen minirokken.’
Ook Derya Beyatli, directeur van mensenrechtenplatform IHP, constateert twee op het oog tegenstrijdige tendensen: meer islam van bovenaf, minder islam van onderop. ‘Naar het vrijdaggebed gaan begint een noodzaak te worden voor politici. Ze moeten bewijzen dat ze goede moslims zijn.’
In de samenleving ziet ze iets anders. De lhbti-beweging bijvoorbeeld is sterker dan ooit. ‘Sinds 2016 organiseren we elk jaar een Pride. In het noorden krijgen we meer rechten.’ De lhbti-organisaties van Noord- en Zuid-Cyprus kregen vorig jaar samen de European Citizen’s Prize van het Europees Parlement. Beyatli: ‘Het gaat steeds beter, echt indrukwekkend.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant