Vanaf zondag kiezen drie van de vijf Oost-Duitse deelstaten een nieuw parlement. Kiezers dreigen zich massaal af te keren van het democratische midden. De extreemrechtse AfD ligt in de peilingen op kop. Maar ook de conservatief-linkse partij BSW van Sahra Wagenknecht gooit hoge ogen.
Katrin Ruck (50) kijkt graag naar treinen. Maar toen ze dat een paar weken geleden deed, vanaf haar balkon in het Oost-Duitse stadje Suhl, schrok ze zich rot: twee treinen vol Duitse pantservoertuigen. Oorlogstuig, op weg naar het front in Oekraïne. Ze hoeft zich maar om te draaien en de televisie aan te zetten, of ze ziet hoe de boel daar in het Oosten ontploft.
‘Ik ben bang, echt bang, dat Rusland straks Duitsland aanvalt’, zegt Ruck, justitieel secretaresse, met trillende stem. ‘Zo ver weg is het vanaf hier niet. De Duitse wapensteun aan Oekraïne moet ophouden. En de AfD is mij veel te rechts. Dus het is alternativlos: de BSW, Bündnis Sahra Wagenknecht.’
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Eerder was hij correspondent in het Midden-Oosten.
Ruck is niet de enige. Als miljoenen Duitsers zondag naar de stembus gaan, kruisen velen van hen daar een nieuw vakje aan. Komende maand kiezen drie oostelijke deelstaten een nieuwe regering. Eerst Thüringen en Saksen, later in de maand Brandenburg. Heel Duitsland volgt het op de voet. Omdat in alle drie de deelstaten de extreemrechtse AfD op kop ligt, en omdat volgend jaar de landelijke verkiezingen zijn. Maar ook omdat er in het oosten iets gebeurt dat zeldzaam is in Duitsland, waar een kiesdrempel van 5 procent geldt: een splinternieuwe beweging verovert een plek in het partijenstelsel.
Suhl, verborgen tussen de bergen aan de rand van het Thüringer Woud, is een rode stad. Naaldbomen en rode bakstenen daken torenen uit boven crèmekleurige appartementengebouwen en, dezer dagen, lantaarnpalen vol bonte verkiezingsposters: van de AfD, de BSW, de sociaaldemocratische regeringspartij SPD, en opvallend vaak de Marxistisch-Leninistische Partei Deutschlands – kom daar maar eens om in het westen.
Bij de EU-verkiezingen in juni stemde 30 procent van de kiezers hier op de AfD. Zo’n 20 procent koos BSW. Precies wat de peilingen ook nu voorspellen voor Thüringen als geheel, bij de deelstaatverkiezingen van zondag.
Wat is er toch aan de hand in Oost-Duitsland, dat bijna de helft van de bevolking stemt op partijen die zich nadrukkelijk afkeren van het politieke midden? Die zeggen dat de gevestigde partijen het land kapotmaken en dat alleen een ‘nieuwe start’ Duitsland kan redden?
Duitslands nieuwste politieke machtsfactor spreekt deze zonnige woensdagavond op het Plein van de Duitse Eenheid, een betegelde vlakte aan de rand van het centrum van Suhl. De brede trappen naar het aangrenzende Cultuurhuis zijn langzaam volgestroomd met toehoorders. Zevenhonderd mensen maar liefst, volgens de politie – heel wat voor een plaatsje van het formaat Gorinchem.
Wagenknecht moet nog beginnen, maar Ursula (70) en Sigrid (80) zijn al overtuigd – Sigrid heeft zelfs al per brief gestemd. De BSW heeft hen politiek samengebracht, lachen ze. Sigrid stemde altijd op Die Linke, Ursula op diametraal tegenovergestelde rechts-conservatieve CDU. Allebei zijn ze hevig teleurgesteld. Voorop: ze willen ‘vrede en gerechtigheid’. Dat betekent een einde aan Duitse wapens voor Oekraïne, campagnepunt nummer één van de BSW.
‘En verder: er is geen democratie meer in ons land’, zegt Ursula. ‘De burger heeft niks meer te zeggen.’
Sigrid: ‘Ze doen maar wat ze willen.’
Ursula: ‘Het is een algemene teleurstelling in alle andere partijen.’
Sigrid: ‘En, heel belangrijk: alles wordt maar duurder. Water, stroom, gas. De scholen komen leerkrachten tekort.’
Ursula: ‘Alles gaat dicht. De apotheek sluit, de bakker sluit, de kleine bedrijven sluiten.’
En de kritiek op Wagenknecht? Dat ze niet genoeg kandidaten met kennis van zaken heeft? Dat ze populistische beloften doet? Geen regeringservaring heeft? Vooral campagne voert op landelijke thema’s zoals buitenland- en veiligheidspolitiek, waar een deelstaat helemaal niets over te zeggen heeft?
Dat zijn Sigrid en Ursula niet met de critici eens. Nou ja, één punt snappen ze wel: het is een jonge partij, we moeten nog maar kijken hoe goed ze straks mee kan komen. Ursula: ‘We gaan het zien. Ze heeft en manier van doen die mij zeer bevalt, en ze is zeer intelligent.’
Sigrid, lachend: ‘En het is een mooie vrouw. Uit het oosten, net als wij.’
Wagenknecht is een oudgediende van Die Linke, de politieke reïncarnatie van de voormalige DDR-Eenheidspartij. Die partij is de afgelopen jaren langzaam uiteengevallen in kibbelende facties. De ene kliek wilde vechten voor het klimaat, de andere voor genderrechten, de volgende tegen het kapitalisme. De – vaak Oost-Duitse – kiezer liep massaal weg, veelal naar de AfD. In november vorig jaar splitste Wagenknecht zich af en nam acht parlementsleden mee. In januari verscheen de BSW als partij ten tonele, in juni haalde ze 6 procent bij de Europese verkiezingen.
Sindsdien gaat de partij als een speer. Wagenknecht voert campagne voor het beëindigen van de wapensteun aan Oekraïne, investeringen in zorg en onderwijs, een rem op de verregaande Duitse klimaatmaatregelen en een strenger migratiebeleid. Met deze conservatief-linkse politiek, gericht op de teleurgestelde arbeidersklasse, is ze in een politiek vacuüm gesprongen.
Kijk maar naar de toehoorders in Suhl, en luister naar ze. Als de 54-jarige Wagenknecht even voor zeven uur in zwarte korte jurk verschijnt, verstommen de stemmen en keren gezichten naar het podium. Het zijn vooral blanke, oudere, vaak verweerde gezichten – Suhl is de oudste stad van Duitsland, met een gemiddelde leeftijd van ruim 50 jaar. Jongeren trekken er massaal weg, een probleem dat heel Oost-Duitsland plaagt.
‘Lieve vrienden en vriendinnen’, begint Wagenknecht. ‘Dat u hier vandaag in zulke grote aantallen bent gekomen, is een signaal dat Thüringen, ons mooie Thüringen waar ik ben opgegroeid, een nieuwe start wil. En als u ons steunt, dan zal die er na 1 september ook komen!’
Een halfuur lang neemt Wagenknecht met name de regeringspartijen op de korrel. De menigte ontsteekt in gejoel als ze zegt dat Robert Habeck, de Groenen-leider en minister van Economische Zaken, ‘echt gelooft dat iedereen in Duitsland leeft zoals hij en zijn vrienden in de grote stad, van bakfiets naar biowinkel en havermelkmacchiato. Wat veel mensen werkelijk bezighoudt, wanneer ze bij de rekken in de Aldi staan, is de vraag: kan ik me nog verse groenten en fruit veroorloven? Kan ik mijn kinderen dat geven?’
De AfD, de grootste concurrent in de strijd om kiezers die zich in de steek gelaten voelen, krijgt een veeg uit de pan – ‘Als iemand zegt ‘de Waffen-SS was helemaal niet zo erg’, dan vind ik dat ook angstaanjagend’ – maar Wagenknecht richt zich vooral op armoede en sociaal onrecht. De regering, het land, is de weg kwijt, is Wagenknechts telkens terugkerende punt. En het geld gaat naar de verkeerde dingen.
‘Meer dan de helft van de pensioengerechtigden in Duitsland ontvangt minder dan 1.200 euro per maand’, zegt Wagenknecht (volgens het Duitse CBS krijgt 42 procent minder dan 1.250 euro netto, red.). ‘Dat is de realiteit. En ondertussen wil Duitsland dat boosaardige Russische olie en gas niet meer kopen, omdat we zo graag wereldmoraalkampioen spelen. Ook wat het milieu betreft. Dus slepen we gas in vloeibare vorm de hele wereld rond in tankers, halen olie uit fracking in Amerika, en geven steeds meer geld aan de strijdkrachten uit.’
‘Als je de coalitie hoort,’ zegt ze, ‘dan klinkt het steeds ‘de wereld is in crisis, het ligt niet aan deze regering’. Ja, lieve vrienden, de wereld is in crisis. Maar in andere landen groeit de economie wel, stegen de energieprijzen niet zo erg als bij ons, krijgen de kinderen nog goed onderwijs en lopen de bedrijven niet weg. Het probleem ligt niet in de toestand van de wereld, maar bij deze regering!’
Daniel Ruck (51), ‘meesterschilder’ en echtgenoot van de treinenkijkende Katrin, kijkt in stilte toe. Ook voor hem is ‘vrede’ het allerbelangrijkste, zegt hij. Verder wil hij dat de staat weer verantwoordelijkheid neemt voor essentiële diensten: stroom, water, het spoor, de zorg. Weet je wat het is, vat hij het gevoel samen van zevenhonderd andere aanwezigen: ‘We hebben het vertrouwen in het systeem verloren.’
Hier in de voormalige DDR – en bij Wagenknecht – koesteren veel mensen groot wantrouwen jegens de Navo en het Westen. Rusland, dat hier tot 1989 dominant was, voelt voor velen vertrouwder. En de verontwaardiging jegens Rusland selectief; hoeveel oorlogen begonnen de VS wel niet, terwijl het tegen alle beloften in landen rond Rusland bij de Navo inlijfden?
Gevraagd of ze niet bang is dat Rusland bij succes in Oekraïne andere Europese landen aanvalt, of een opgedrongen ‘vrede’ niet gelijkstaat aan onderwerping, haalt Katrin Ruck langzaam haar schouders op, verontschuldigend bijna.
‘Dat weet ik niet precies. Natuurlijk heeft Oekraïne geen kans zonder hulp van andere landen. Ik weet niet of met Poetin te praten valt. Ik wil gewoon dat er geen Duitse wapens naar het conflict gaan. Ik kan me niet voorstellen dat Rusland Duitsland kwaad zou doen als wij ons buiten de Oekraïne-oorlog houden. Het gaat ze om dat land.’
Vraag een politiek wetenschapper hoe de BSW het gaat doen op de langere termijn, en het antwoord is vrijwel eensluidend: dat moeten we nog maar zien. Wagenknecht is een beroemdheid, na decennia in Die Linke waarbij ze de laatste jaren vooral met iedereen ruziemaakte. Haar nieuwe partij bestaat ‘uit tachtig of honderd mensen gekozen in een leninistische partijopzet’, zegt Steffen Mau, socioloog aan de Humboldt Universiteit in Berlijn.
Daar zit wel enige bestuurlijke ervaring tussen; de Thüringse BSW-voorvrouw Katja Wolf bijvoorbeeld was burgemeester van het stadje Eisenach. Maar de partij als geheel is ‘een persoonlijkheidscultus’ rondom een politica die ‘nog nooit ook maar in de buurt is geweest van regeringskringen’, zegt politicoloog Hendrik Träger van de Universiteit van Leipzig. ‘Als oppositiepartij kan ik zoveel eisen als de dag lang is. Dat wordt nog een hele schok als die straks regeringsverantwoordelijkheid krijgt.’
Een van de aanwezigen in Suhl is Elsa Cramer (42), fysiotherapeut, moeder van twee kinderen van 9 en 17, rode dreadlocks gedrapeerd over getatoeëerde armen. Vanachter een zwarte zonnebril slaat ze het evenement stilletjes gade.
Ze twijfelt nog, zegt Cramer, tussen BSW en ‘een andere partij’ die zich afkeert tegen de gevestigde orde – de AfD dus. Ze neigt naar die laatste, met tegenzin.
‘Ik had nooit gedacht AfD te stemmen’, zegt Cramer. ‘Ik stemde vroeger Groen, later ook Linke. Maar ik word ertoe gedreven, door mijn levensomstandigheden. Ik werk hard, verdien weinig, worstel om rond te komen. Ik kan me al twintig jaar geen vakantie veroorloven, voor mij en mijn kinderen niet. Toen kwam corona, en werd sceptici de mond gesnoerd. Ik kreeg de keuze: baan kwijt of inenting. Toen ben ik woedend geworden.’
De komende maanden gaat Cramer kijken hoe de BSW het hier in Thüringen doet, zegt ze. ‘Misschien dat ik volgend jaar bij de nationale verkiezingen toch op haar stem.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant