Hoe ver reikt de verantwoordelijkheid van de psychiater? Moet hij of zij elk eenzaam en ongelukkig individu een reddingsboei bieden, of moet de samenleving ook eens opstaan, bijvoorbeeld tegen de pandemie van vermijdbaar mentaal lijden.
De psychiatrie is een medisch specialisme dat heftige controverse oproept. Denk aan de heftigheid van het euthanasiedebat dat misschien wel symbool staat voor onze rolverwarring. Wat zijn de grenzen van onze verantwoordelijkheid?
Collega-psychiater en criticaster van de huidige euthanasiepraktijk bij psychisch lijden, Jim van Os, schreef hierover laatst in Trouw: ‘Een intolerante samenleving voedt de psychische nood onder jonge mensen, en die nood wordt vervolgens door biomedisch getrainde artsen bekeken en behandeld als een individueel medisch probleem, los van de maatschappelijke context.’
Welke rol spelen wij als psychiatrie eigenlijk in de huidige samenleving? Hebben we nog voldoende zicht op onze grenzen of is het tijd voor herbezinning?
Over de auteur
Esther van Fenema is psychiater en auteur.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
In de basis houdt de psychiatrie zich bezig met ernstige verstoringen in denken, voelen, waarnemen en gedragingen. Parameters die ons gevoel van zijn en identiteit bepalen én die sterk bepaald worden door de interactie met onze omgeving.
In de praktijk laten we ons steeds meer inzetten om individuen die afwijken van de vigerende prestatienorm ziek te verklaren. Mensen die wanhopig aanspoelen bij medische loketten in de hoop dat de psychiatrie verlossing biedt voor problemen die eigenlijk niet eens in ons ziektemodel passen. Onze maatschappij bestaat uit individuen die zich moeten conformeren aan het neoliberale ideaal van nu: zorgen dat je een zelfstandige, rendabele en succesvolle eenheid bent.
Als dat onverhoopt niet lukt, dan bieden we je een psychiatrisch label om het gezichtsverlies enigszins te beperken. Een diagnose als reddingsboei in onze genadeloze, eisende samenleving, waar je je als drenkeling opgelucht aan vast kunt klampen met bijbehorende communities als vluchtheuvel waar je tenminste jezelf kunt zijn en tolerantie ervaart.
In de jaren zestig van de vorige eeuw ontstond de antipsychiatriebeweging, een term die voor het eerst in 1967 werd gebruikt door de Zuid-Afrikaanse psychiater David Cooper. Mede onder aanvoering van de Franse filosoof Michel Foucault en de Nederlandse psychiater Jan Foudraine werd er kritisch gekeken naar psychiatrische diagnosen en behandelingen.
De voorvechters van deze beweging waren kritisch over de kunstmatige en slecht onderbouwde indeling tussen ziek en gezond. Een ander punt van kritiek was de manier waarop de psychiatrie met behulp van begrippen en instrumenten grip probeerde te krijgen op de menselijke geest en de
maatschappij. Vooral dat laatste punt zie ik weer toenemend urgent worden.
Ik denk dat de tijd rijp is voor een tweede antipsychiatrie-beweging om de grenzen van ons vak opnieuw te definiëren en te herijken.
In het beroemde boek Wie is van hout (1971) betoogde Foudraine al dat menselijke relaties cruciaal zijn voor mentale gezondheid. In de huidige psychiatrie richten we ons in de praktijk onvoldoende op deze wezenlijke menselijke behoefte. Sterker nog, we gaan als psychiaters mee in het doorgeschoten individualisme. De focus ligt nog steeds op individuele behandelopties terwijl het individu steeds eenzamer wordt.
Een parallel proces met de maatschappelijke atomisering waar we ons als psychiatrie onvoldoende bewust van zijn. Psychedelica als nieuwe heilige graal, een receptor in het muizenbrein die samenhangt met psychose. Uiteraard blijft fundamenteel onderzoek naar psychiatrische ziekten van belang. Maar tegelijkertijd moet ons vak nodig op de helling, net als toen.
Dat helpt misschien ook om de samenleving te dwingen om op te staan, bijvoorbeeld tegen de pandemie van vermijdbaar mentaal lijden. Die eenzame jongere van nu die via sociale media continu de boodschap krijgt dat hij niet leuk of succesvol genoeg is, wordt natuurlijk somber. Moeten wij als psychiaters medicatie voorschrijven of moet de samenleving ook in de benen?
Bijvoorbeeld door de ideologische ratrace naar succes serieus ter discussie te stellen. Misschien kan het nieuwe kabinet-Schoof de wet- en regelgeving aanpakken zodat ons brein niet 24/7 wordt gehackt door platforms zoals TikTok en Instagram waar aandacht een verdienmodel is. Door het absurde ‘recht op geluk’ te ontkrachten en tevredenheid te waarderen. Of door eindelijk weer te investeren in initiatieven die gezamenlijkheid bevorderen, zoals jeugdhonken.
Ik zie veel psychiatrische patiënten die niet verbonden zijn, geen onderdeel uitmaken van een gemeenschap en het alleen niet redden. We zijn inmiddels zo ver heen dat een opname op een gesloten afdeling soms de enige optie is om gezien te worden en bestaansrecht te ervaren.
Wie is van teflon? Volgens mij niemand.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant