Donderdag speelt Ajax in de Arena tegen de Poolse club Jagiellonia Bialystok om een plek in de Europa League. De kansen van de Amsterdammers worden hoog ingeschat, want de uitwedstrijd is al met 1-4 gewonnen.
Uit de voorbeschouwingen en wedstrijdverslagen maakte ik op dat (FC) Bialystok voor de Nederlandse sportverslaggevers en andere scribenten een grote onbekende was in hun voetbalkennis. Bialystok werd ‘een slaperig provinciestadje’ genoemd en op de website GeenStijl werd gesproken van ‘een kluppie uit het Veendam van Polen’.
Waarom speciaal aan Veendam werd gerefereerd en bijvoorbeeld niet aan Rigtersbleek zou ik niet onmiddellijk durven zeggen. Misschien heeft de auteur gedacht aan het orakel Johan Derksen, die ooit voor SC Veendam uitkwam, of misschien speelde bij hem onbewust het feit dat Veendam op 13 april 1945 is bevrijd door de zestien tanks van de Poolse kapitein Jan Salwa.
Over de auteur
Max Pam is schrijver en columnist van de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Vijftien jaar geleden ben ik eens in Bialystok geweest. Het was een zonnige ochtend aan het begin van de zomer en ik zat op een bankje aan een ontwakend plein. De winkels waren nog gesloten, maar wel was iemand bezig de luiken te openen van een cafeetje. Toen hij daarmee klaar was, droeg hij een manshoge plastic ijshoorn naar buiten. Ik zat daar, omdat ik de verderop gelegen synagoge wilde bezoeken. Ook die was gesloten, niet omdat er op die dag geen diensten zouden zijn, maar omdat er in Bialystok geen Joden meer wonen die hun sjoel kunnen onderhouden. Dat is weleens anders geweest. Volgens een volkstelling bestond in 1897 driekwart van de bevolking uit Joden.
De schilder Armando heeft eens voor kamp-Amersfoort de uitdrukking ‘schuldig landschap’ gemunt, maar Bialystok is de overtreffende trap daarvan. Het ‘stadje’ – thans 290 duizend inwoners – is een van de hoekpunten in het beruchte vierkant Treblinka, Majdanek, Sobibor en Bialystok. Miljoenen Joden werden hier omgebracht, zij het dat in Bialystok geen gaskamermachinerie aanwezig was, maar dat in het getto aldaar doden vielen door ondervoeding, uitputting, mishandeling en andere vormen van sadisme, waarin de nazi’s zo sterk waren.
Zoals Veendam een Pools tintje heeft, zo heeft Bialystok een Nederlands tintje. In de nacht van 16 augustus 1943 vond in het getto van Bialystok een opstand plaats, waarvan Szulim Korzec een van de leiders was. Hij behoorde tot de vijftigduizend getto-Joden en zou als een van de weinigen overleven. Na de oorlog verliet hij Polen wegens het aanhoudend antisemitisme en na allerlei omzwervingen vestigde hij zich met zijn gezin in Nederland. Zo hebben wij zijn zonen Michal (socioloog) en Alex (psychiater) leren kennen. Voor zover ik kan nagaan, is Szulim Korzec uiteindelijk neergelegd op de Joodse begraafplaats in Hoofddorp.
Veel later is Michal (1945) naar zijn geboorteland teruggegaan. Daar heb ik hem eens opgezocht. Hij vertelde dat hij geacht werd één keer per jaar de plaatselijke kapelaan op te zoeken, die hem dan de zegen gaf dat hij als een goede Jood mocht blijven wonen waar hij woonde. Zo kreeg hij nooit moeilijkheden met zijn omgeving, waar hij heel tevreden over was.
Vorig jaar werd Jagiellonia Bialystok voor het eerst landskampioen. De aanhang schijnt heel fanatiek te zijn, zoals ze in Bialystok over wel meer zaken heel fanatiek zijn. Voor de rest hebben ze daar, als je het mij vraagt, gewoon schijt aan alles. Tegenwoordig is Donald Tusk in Polen aan de macht, maar onder de vorige regeringen is Bialystok uitgegroeid tot het middelpunt van de weerzin tegen alles wat te maken heeft met de homobeweging.
Motorclubachtige types verstoorden de Pride-optocht in Bialystok en hingen met instemming van de lokale autoriteiten stickers op met de tekst: ‘Strefa wolna od LGBT’. Dat schijnt ‘lhbt-vrije zone’ te betekenen. Zoiets doet onafwendbaar denken aan de borden die tachtig jaar geleden ook in Bialystok moeten zijn opgehangen: ‘Judenfrei.’
Het enige wat je van de geschiedenis kunt leren is dat je er niets van kunt leren, wordt weleens gezegd, en dat geldt zeker voor Bialystok. Van discriminatie naar vernietiging en van vernietiging terug naar discriminatie, in Bialystok weten ze daar alles van. De conservatieve krant Gazeta Polska, die de homovrije stickers liet drukken, stond voor de rechter. Toen de stickers uit de winkels gehaald moesten worden, beklaagde de krant zich erover dat je ook in Polen al niets meer mag zeggen.
Door het Poolse avontuur van Ajax moest ik terugdenken aan die ochtend op dat bankje in Bialystok. Van die synagoge om de hoek is bekend dat in 1941 meer dan zevenhonderd Joden gedwongen werden naar binnen te gaan, om er levend verbrand te worden. Mijn wraakzuchtige ik hoopt daarom dat Ajax die lui van Jagiellonia Bialystok voor de tweede flink klop geeft, ook al is het een mythe dat Ajax een Jodenclub is. En Bialystok is geen Veendam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns