De oorlog in buurland Soedan heeft Zuid-Soedan nog dieper in een economische crisis gestort. Door hyperinflatie is een explosieve situatie ontstaan in de jongste staat van de wereld. Tijdens een comedyavond in hoofdstad Juba vergeten de bezoekers de ellende even.
‘Vrede in Zuid-Soedan, laat me zien dat er vrede is in Zuid-Soedan!’ Het grote amfitheater van het Nyakuron Cultureel Centrum, een imposant gebouw dat stamt uit de jaren zeventig, vult zich met gejoel. De sfeer is uitgelaten. Zeker de helft van de pakweg vijftienhonderd aanwezigen steekt enthousiast twee vingers in de lucht. De blik van comedian Kimo schiet tevreden over zijn publiek. ‘We zijn allemaal één!’, roept hij voordat hij aan zijn comedyact begint.
De Kilkilu Ana Comedy Show (‘kietel mij’ in het Juba-Arabisch) in de Zuid-Soedanese hoofdstad Juba trekt elke donderdagavond volle zalen. Buiten verkopen marktvrouwen popcorn, frisdrank en biertjes. Binnen, in de halfronde zaal waar zo’n tweeduizend toeschouwers in passen, maken opgetogen jongeren selfies. Ze dragen zwarte shirts met glinsterende lovertjes, basketbalshirts, grote zonnebrillen, wijde capuchontruien; deze comedyavond is de uitgelezen plek om je van je meest modieuze kant te laten zien.
Over de auteur
Joost Bastmeijer is correspondent Afrika voor de Volkskrant. Hij woont in Dakar, Senegal.
‘We slaan nooit een editie over’, zegt de 21-jarige Viola Philip terwijl ze wat popcornresten van haar glimmende pantertop klopt. ‘Dat is nodig, want het leven hier in Juba is op dit moment erg lastig’, vult haar vriendin Christine Liong (24) aan, vanaf de pluche stoel naast haar. ‘Door de inflatie is het leven onvoorstelbaar duur.’ In de wekelijkse begroting die de studenten maken, worden de kaartjes voor deze avond altijd meegerekend, zeggen ze – ook al wordt de Zuid-Soedanese pond met de dag minder waard. ‘Een avondje lachen is onze enige vorm van therapie’, grijnst Liong. ‘Even vergeten we onze financiële sores.’
De economie van Zuid-Soedan, het jongste land ter wereld, stond al op het randje van de afgrond door de burgeroorlog die het land verscheurde. Dat conflict ontstond nadat president Salva Kiir eind 2013 zijn voormalige vicepresident Riek Machar had beschuldigd van een poging tot staatsgreep. Zeker vierhonderdduizend mensen kwamen bij de burgeroorlog die volgde om het leven. Pas in april 2018 werden de twee mannen het eens over een machtsdeling; twee jaar later vormden ze een kabinet.
Maar het verband dat Kiir en Machar sloten is broos. Diplomaten en experts vrezen dat door de huidige economische problemen het conflict weer in alle hevigheid losbarst. De malaise is fors toegenomen sinds het uitbreken van de oorlog in buurland Soedan; twee generaals vechten daar al sinds april vorig jaar om de macht. Door die strijd is de import van goederen van Soedan naar Zuid-Soedan zo goed als opgedroogd, waardoor dagelijkse producten sterk in prijs zijn gestegen.
Maar het was de beschadiging van een Soedanese oliepijplijn in februari (waarschijnlijk ontstaan door gevechten in de buurt), die de economie van Zuid-Soedan de genadeklap gaf. Die verbinding, die de kostbare ruwe olie vanuit de Zuid-Soedanese olievelden naar de haven van Port Soedan aan de Rode Zee pompt, is goed voor 90 procent van de inkomsten van de Zuid-Soedanese schatkist. Elke dag dat de pijplijn gesloten is, loopt de overheid 3,7 miljoen euro mis. Het Chinese bedrijf dat het buizenstelsel aanlegde, zegt nog zeker drie maanden nodig te hebben om het gat te dichten.
De economische problemen zijn zo wijdverbreid dat ze zich goed lenen voor de comedyavond, zegt cabaretier Wokil Jeshkomando – een bijnaam die verwijst naar zijn verleden als kindsoldaat tijdens de burgeroorlog. ‘We maken bijvoorbeeld grappen over de bizarre situaties op de zwarte markt, waar je voor een paar dollar gigantische bergen aan Zuid-Soedanese ponden krijgt. Of over de verkeerspolitie, die je om de meest belachelijke redenen aanhoudt om wat geld te kunnen aftroggelen.’
De gedrongen jongen met kort, opgeschoren haar draagt een groene legerblouse over een zwart shirt en zit onderuitgezakt op het buitenterras van het cultureel centrum. ‘We laten het publiek lachen’, zegt hij, ‘maar de beste grappen hebben een diepere laag, bijvoorbeeld over de economische malaise. Als het publiek vanavond lacht, maar morgen nog steeds nadenkt over de onderliggende boodschap die in onze grappen verborgen zit, is mijn missie geslaagd.’
Niet alle acts die vanavond geprogrammeerd staan hebben een diepere betekenis. Zo werkt een man met dwerggroei zich in het zweet tijdens een langdurige striptease; na tien minuten krijgt hij gezelschap van een lange jongen die doet alsof hij met een fakkel zijn edele delen in brand zet.
Beide acts zijn immens populair, blijkt naast het gejuich ook uit de berg met biljetten van 1.000 Soedanese pond (1 biljet is op de zwarte markt zo’n 30 eurocent waard) die bezoekers op het podium smijten. Sommigen hebben een stapel briefjes vast, die ze langzaamaan uit hun hand schieten, waarna ze rondom de komieken dwarrelen – alsof ze rappers in een hiphopvideo zijn. ‘Een jaar geleden gaven ze nog briefjes van honderd’, zegt Sultan Kimo, een van de cabaretiers, vanuit de coulissen. ‘Maar nu is duizend pond (het grootste biljet, red.) al zo weinig waard, dat niemand die kleinere biljetten nog bij zich draagt.’ Hij lacht. ‘Zelfs al je die kleinere biljetten als fooi zou krijgen, kun je er niets van kopen!’
Ook in de rest van Juba, en helemaal in de landelijke gebieden van Zuid-Soedan (een land dat vijftien keer zo groot is als Nederland, met 12,7 miljoen inwoners), heeft de hyperinflatie grote gevolgen. ‘Vergeleken met de Amerikaanse dollar is de Zuid-Soedanese pond de afgelopen jaren met 200 procent in waarde gezakt’, zegt activist Edmund Yakani van burgerrechtenorganisatie Cepo. Vooral de gewone Zuid-Soedanezen worden daardoor getroffen. ‘De meeste Zuid-Soedanezen eten nog maar eens per dag, velen halen hun kinderen van school omdat het lesgeld te hoog is. Ons landelijke sterftecijfer loopt zelfs op, omdat mensen de gezondheidszorg niet meer kunnen betalen.’
Door de economische problemen staat Juba onder hoogspanning. Een dag eerder werd om de hoek van de comedyavond nog een willekeurig groepje mensen onder vuur genomen. Een dag daarvoor schoot een agent in uniform vijf mensen neer toen hij ruzie kreeg met een restauranteigenaar naast de enige bioscoop van Juba; hij kon zijn rekening niet betalen. In dezelfde week werden dertig mensen opgepakt toen ze wilden demonstreren tegen de overheid. ‘De overheid heeft al bijna een jaar ernstige geldproblemen’, zegt Yakani. ‘Sommige functionarissen, maar ook politieagenten, militairen en artsen hebben al tien maanden geen salaris gekregen.’
Overheidspersoneel zoekt alternatieve bronnen van inkomsten; bendes en milities beroven VN-medewerkers en diplomaten, maar ook banken en geldwisselkantoren. De toch al wijdverbreide corruptie en criminaliteit nemen fors toe, merkt Yakani. De eerste democratische verkiezingen, die na eerder uitstel gepland stonden voor eind dit jaar, worden zeer waarschijnlijk opnieuw uitgesteld. De kiescommissie heeft te weinig fondsen om de verkiezingen voor te bereiden.
Als reactie op de meest recente schietpartijen in Juba laat de Zuid-Soedanese regering dagelijks zien wie er de baas is. Langs de hoofdweg die langs de comedyavond voert, rijdt een colonne van twintig gepantserde legervoertuigen door de straten. Het groepje jongeren dat buiten staat te roken, kijkt niet op of om. De anti-tankgeweren die op de donkergroene auto’s bevestigd zijn draaien langzaam heen en weer, alsof ze op zoek zijn naar een prooi. Ze worden bemand door militairen, hun gezichten houden ze strak in de plooi.
In een alarmerend rapport waarschuwde de International Crisis Group in mei al dat het gebrek aan ‘petrodollars’ een oplaaiing van geweld in Zuid-Soedan teweegbrengt. ‘Olie is de lijm die de rivaliserende politieke elites van Zuid-Soedan bij elkaar houdt’, stelde de denktank toen. Als die lijm verdwijnt, kan de broze vrede gemakkelijk afbrokkelen.‘Als de overheid de getroffen ruwe olie niet kan verkopen, zal het moeite hebben om de munteenheid drijvende te houden, zijn veiligheidstroepen bijeen te houden en dodelijke onrust af te wenden.’
Het rapport besteedt ook aandacht aan de gigantische ongelijkheid in Zuid-Soedan: het oliegeld wordt alleen over de elite verdeeld. Het gevolg tekent zich in Juba scherp af. De rijkste Zuid-Soedanezen laten zich rondrijden in de meest recente edities van Toyota’s Land Cruiser-lijn – auto’s die meer dan 120 duizend euro per stuk kosten. Naast het Radisson Blu, in het imposante, piramidevormige vijfsterrenhotel Pyramid, kijken Chinese gokkers vanuit het casino over de Nijl en de aangrenzende begraafplaats die vol staat met rokuba, zelfgemaakte hutjes die worden bewoond door vluchtelingen en criminelen.
De giftige mix van hyperinflatie, corruptie, een totaal gebrek aan vrijheid en de alsmaar uitgestelde verkiezingen leiden tot een explosieve situatie. ‘We houden er ernstig rekening mee dat Zuid-Soedan getroffen zal worden door een staatsgreep’, zegt Yakani. ‘Als president Kiir zijn presidentiële garde, het Tijgerbataljon, niet meer kan betalen, bestaat de kans dat de leden zich tegen hem keren – een coup zoals die eerder in Niger voltrok. Maar het kan ook zo lopen als in Soedan, waarbij een generaal troepen mobiliseert om het leger van de president te bevechten.’
Het Tijgerbataljon, de president of de veiligheidsdiensten; het zijn zaken waar de comedians van Kilkilu Ana hun vingers niet aan durven branden – Zuid-Soedan is volgens analisten immers een van de meest onvrije landen ter wereld. ‘Vorig jaar kwam ik nog in de problemen toen ik een sketch maakte over een generaal,’ grinnikt Wokil Jeshkomando. De generaal had in een interview op de Zuid-Soedanese tv gezegd meer te willen voetballen. ‘Het leek me leuk om een sketch te maken waarbij al zijn tegenspelers, inclusief de keeper, moeten salueren als hij eraan komt’, zegt de comedian. Zolang de voetballers de generaal maar lieten winnen, was zijn idee, bleven ze in leven.
De sketch was een groot succes; een video van het heldhaftige optreden van Jeshkomando, waarbij nota bene een vooraanstaande generaal op de hak werd genomen, ging diezelfde avond nog de Zuid-Soedanese sociale media over. ‘Maar al toen ik van de comedyclub naar huis reed, werd ik klemgereden door een militair’, herinnert de comedian zich. ‘Hij was woest en wilde me meenemen naar de barakken van zijn eenheid.’ Uiteindelijk werd hij gered door een andere militair die de show ook had gezien. ‘Zijn rang was hoger dan de boze militair die me in wilde rekenen’, zegt Jeshkomando. ‘Ik weet niet hoe het anders met mij was afgelopen.’
Sindsdien letten de comedians iets meer op hun tellen. ‘Als we de overheid noemen, proberen we onze grappen te verpakken als een soort feedback’, legt comedian Kimo uit. ‘De kritiek verpakken we tussen positieve boodschappen aan het begin en het einde.’
Volgens Wokil Jeshkomando zijn er elke donderdag veiligheidsagenten in burger bij de comedyavond aanwezig om te kijken of de cabaretiers niet over de schreef gaan. ‘Ze komen ons om het minste of geringste lastigvallen’, zegt hij hoofdschuddend. ‘Dus we noemen de president, of ministers, nooit bij naam. Als we dan worden opgepakt, hebben ze geen sluitend bewijs dat aantoont dat we de regering belachelijk maken.’ Jeshkomando zucht. Dan herpakt hij zich en recht zijn rug. ‘Maar wat kunnen we doen? Zuid-Soedan zal altijd ons land blijven. Als we mensen in deze ingewikkelde tijd kunnen opbeuren, is dat het gedoe waard.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant