Toen mijn kinderen klein waren, was zittenblijven op de basisschool een verboden woord. ‘Ik blijf niet zitten, ik doe een jaartje extra!’, zei een vriendje van mijn zoon boos. Vreselijk vond hij het, dat hij als enige bij de kleuters moest blijven. Zittenblijven op de middelbare school was toen doodgewoon. Liever dat dan zakken, hè, vonden veel ouders. Ook nu hoor ik ouders zeggen dat hun kind ‘een jaartje langer de tijd krijgt’ en ze zijn ervan overtuigd dat het heilzaam is. In het voortgezet onderwijs komt zittenblijven vaker voor dan ooit.
Zittenblijven heeft vrijwel nooit zin. Dat is ruimschoots bekend uit onderzoek. Er zijn geen cognitieve, sociale of psychische voordelen. Leerlingen presteren op den duur niet beter, vaak verliezen ze hun motivatie en stromen ze alsnog af naar een lager niveau (dat voorkomen is een veelgehoord argument) of verlaten ze de school zonder diploma. Toch blijft een kwart van de leerlingen ooit zitten.
In sommige landen, zoals Noorwegen en Japan, komt zittenblijven zelden voor; leerlingen met achterstanden krijgen er extra aandacht. Nederland en België zijn kampioen zittenblijven. De Belgische promovendus Timo Van Canegem onderzocht in 2023 de langetermijngevolgen van zittenblijven, waarbij hij data van Pisa-onderzoeken gebruikte over 200 duizend scholieren in 25 landen. Conclusie: zittenblijven is ineffectief en kan op termijn schadelijk zijn. Zittenblijvers worden vaker gepest, hebben een lager zelfvertrouwen, en gaan minder vaak naar de universiteit.
Over de auteur
Aleid Truijens is schrijver en recensent en columnist voor de Volkskrant. Ze schreef romans en biografieën over F.B. Hotz en Hella Haase. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit.
De Onderwijsinspectie kent deze onderzoeken. Ze vindt het tijd om alarm te slaan, want zittenblijven neemt in het voortgezet onderwijs toe. Eind juni (zodat scholen er niet meer voor de zomervakantie over konden vergaderen) publiceerde de inspectie het rapport Zittenblijven – Ongewenst maar hardnekkig. In 4-havo steeg het percentage zittenblijvers van 15 in 2018 naar 19 in 2022; in 5-vwo was er een stijging van 11 naar 13 procent, op vmbo-g/t van 8 naar 10 procent. Het onnodige zittenblijven kost de Nederlandse schatkist jaarlijks 500 miljoen.
Veel leerkrachten geloven in het nut van zittenblijven. Dat is niet verwonderlijk: het effect is in het gedoubleerde jaar groot. Dat het extra jaar op den duur niks uithaalt, blijft bij hen vaak buiten beeld. Uit het inspectie-onderzoek blijkt dat schoolleiders vaak wel weten dat zittenblijven geen zin heeft; ruim de helft zegt een jaar overdoen onnodig te vinden. Toch denkt driekwart van de schoolleiders dat ze zittenblijven niet kunnen uitbannen. Ze zeggen in het huidige systeem geen alternatieven te hebben, zoals een aangepast programma per vak. De inspectie wijst erop dat zittenblijven soms wel goed is, zoals bij langdurige ziekte of problemen thuis. (NRO Onderwijskennis, 2021). Dat zittenblijven vooral in het voorlaatste schooljaar gebeurt, verbaast niet echt: schoolbesturen zien graag zo veel mogelijk geslaagden.
Wat nu? Hoe schaffen we het zinloze zittenblijven af? ‘De inspectie vindt het belangrijk dat besturen en scholen gericht onderzoeken hoe effectief de verschillende interventies zijn’, lees ik. Bij die parmantige zin weet je meteen dat er wéér niets zal gebeuren. Besturen zullen geen onderzoek doen naar langetermijneffecten van hun handelen, daar hebben ze geen voordeel van.
Na dit onderzoek schaart zittenblijven zich in een reeks geconstateerde ‘ongewenste maar hardnekkige’ verschijnselen in het onderwijs die door zullen etteren. We hadden ook al de vele ineffectief verklaarde anti-pestprogramma’s en de falende lesmethoden begrijpend lezen. Als scholen besluiten die te blijven gebruiken, mag dat gewoon van het ministerie van Onderwijs. Dat neemt niet de verantwoordelijkheid die het draagt en grijpt niet in. Zo verbetert er nooit iets, hoe hard de inspectie ook jammert.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns