Komende maand kiezen drie van de vijf oostelijke deelstaten van Duitsland een nieuwe regering. Daarbij dreigen kiezers de democratische middenpartijen massaal de rug toe te keren. Socioloog en auteur Steffen Mau: ‘In het oosten is grote weerstand tegen het democratische systeem.’
In september kiezen de deelstaten Brandenburg, Saksen en Thüringen nieuwe regeringen. De laatste twee doen dat aanstaande zondag. De verkiezingen kunnen uitlopen op een daverende overwinning voor de extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD). Ook een nieuwe conservatief-linkse ‘vredespartij’, de Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW), trekt grote aantallen kiezers met oppositie tegen steun voor Oekraïne. In heel Duitsland worden de ontwikkelingen op de voet gevolgd omdat er volgend jaar nationale verkiezingen zijn.
Het oosten is anders en de breuklijnen verharden zich, zegt Steffen Mau, socioloog aan de prestigieuze Berlijnse Humboldt Universiteit en auteur van het onlangs verschenen boek Ungleich vereint (Ongelijk verenigd). Met een knipoog naar de medische term voor botvorming, en de bijnaam voor de (voormalige) Oost-Duitsers, Ossi’s: ‘Het is een proces van Ossificatie’.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Eerder was hij correspondent in het Midden-Oosten.
In Duitsland, en daarbuiten, wordt gevreesd dat het democratische midden in de oostelijke deelstaten komende maand wordt weggevaagd. Is dat terecht?
‘Ja, dat is terecht. In de peilingen voor de drie oostelijke deelstaatverkiezingen staat de AfD op zo’n 30 procent, en de BSW op ruim 15. Beide partijen staan ver buiten het politieke midden. Tegelijkertijd lopen twee van de de drie nationale regeringspartijen – de FDP en de Groenen – het risico in Thüringen en Saksen onder de kiesdrempel van 5 procent te komen, en daardoor uit de deelstaatparlementen te verdwijnen. De SPD van bondskanselier Olaf Scholz staat nauwelijks hoger, met 6 of 7 procent.
‘De afgelopen dertig jaar is de aanname steeds geweest dat mettertijd de verschillen tussen voormalig Oost en West-Duitsland zouden verdwijnen en beide landsdelen nader tot elkaar zouden komen. En dat – met uitzondering van Die Linke in het oosten – ook de partijsystemen vergelijkbaar zouden worden. Maar wat we nu zien, is dat in Oost-Duitsland een volledig eigen politieke cultuur ontstaat.’
Hoe komt dat?
‘Dat is een lang proces geweest. West en Oost volgen ieder een heel andere logica. Terwijl in een West-Duitse stad als Bremen pakweg 90 procent van de vakbondsleden lid is van de sociaaldemocratische SPD, is in het oosten slechts 0,8 procent van de bevolking lid van een partij die vertegenwoordigd is in de Bondsdag (de Duitse Tweede Kamer, red,).
‘In het oosten voelen veel mensen zich extreem buitengesloten. Er heerst veel wantrouwen jegens de gevestigde politieke partijen, maar ook tegenover de media, wetenschap en het juridische systeem. Dat heeft geleid tot grote weerstand tegen het democratische systeem als geheel.’
Verklaart dat ook de kennelijk onstuitbare opkomst van de AfD in het oosten, ondanks waarschuwingen dat de partij inmiddels ferm in radicaal-rechtse hoek thuishoort?
‘De AfD combineert een cultureel conservatisme met anti-immigratieretoriek en de belofte van een staat die zal zorgen voor een maatschappelijke herverdeling, in een klassieke industriële samenleving. Dat maakt de partij heel aantrekkelijk voor veel Oost-Duitsers, ondanks de fascistische retoriek en het feit dat ze nazi-achtige figuren in hun gelederen hebben.
‘Tegelijk komen leden van de AfD vanuit de maatschappij en uit alle lagen van het maatschappelijk middenveld: de voetbalclubs, de scholen, de lokale gemeenteraden. Hun buren kennen ze al tientallen jaren. Dat maakt het heel moeilijk voor mensen om plotseling te zeggen: jullie zijn extremisten. Misschien is er wel kritiek, maar van buitensluiten is geen sprake. Daardoor wordt het op termijn ook moeilijk om het politieke cordon sanitaire rond de AfD in het oosten vol te houden.’
Nieuw in Duitsland is de Bündnis Sahra Wagenknecht, de partij die de gelijkname politica in januari oprichtte. Zij komt voort uit Die Linke, een reïncarnatie van de voormalige DDR-Eenheidspartij, en haar aanhang pijlsnel dankzij een conservatief-links programma: een einde aan steun voor Oekraïne, veel meer geld voor onderwijs en gezondheidszorg, veel minder voor migratie en klimaatbeleid.
Bij de EU-verkiezingen in juni stemde zo’n 14 procent van de kiezers in het oosten op haar. Zien we hier een nieuwe Duitse politieke machtsfactor ontstaan?
‘Wagenknecht is in een politiek vacuüm gesprongen dat overduidelijk groter is in het oosten dan in het westen. Die Linke is ingestort, en Wagenknecht is tot op zekere hoogte de vervanger van die partij. Maar dan met een meer conservatieve culturele grondslag, meer scepsis richting migratie. Wagenknecht is een bekend figuur, maar ook in zekere zin een media-fenomeen. Haar partij heeft geen wortels in de maatschappij. Er zijn ook maar tachtig of honderd leden, door haar gekozen in een erg Leninistische partij-opzet. Het is nu lastig te zeggen hoe duurzaam de partij zal zijn.’
Wat betekent dit alles voor de landelijke verkiezingen, die in de herfst van volgend jaar plaatsvinden, en de politieke wind in Duitsland?
‘In mijn optiek is de CDU (de partij van Angela Merkel, die sinds haar vertrek is teruggekeerd naar haar rechts-conservatieve wortels, red.) de enige partij die echt in heel Duitsland vertegenwoordigd is. Ze staat zowel in het oosten als het westen op 30 procent in de peilingen, en wordt de dominante factor bij de verkiezingen volgend jaar.
‘Je ziet dat de CDU zich door de oostelijke verkiezingen ook op nationaal niveau anders opstelt. De landelijke CDU-leider Friedrich Merz viel de afgelopen maanden in Bondsdag-debatten telkens weer bondskanselier Olaf Scholz aan op diens weigering om Taurus-middellange afstandsraketten aan Oekraïne te leveren. Maar naarmate de deelstaatverkiezingen in het oosten dichterbij komen, wordt Merz’ roep om meer steun voor Oekraïne minder. Ook de regeringspartijen spreken nu openlijk over het beperken van het budget voor Oekraïne-hulp.’
Geselecteerd door de redactie
China hekelt nieuwe sancties VS en dreigt met tegenmaatregelen
Hoe verloopt de strijd in Oekraïne? Een actueel overzicht met kaarten en grafieken
Dit zijn de oorzaken van de oorlog tussen Oekraïne en Rusland
Source: Volkskrant