Daar gáán we weer. Nu het mpox-virus in steeds meer landen opduikt, is het een breed gedragen zorg: dit gaat dezelfde kant op als corona. Maar gelukkig is er weinig reden om aan te nemen dat we binnenkort weer in lockdown moeten, zeggen experts.
Monkeypox? Bill Gates heeft het vast bedacht, om ons massaal vaccins aan te smeren. Zelfs de samenzweringstheorieën op internet zijn hetzelfde als vijf jaar geleden, toen het coronavirus sars-cov-2 om zich heen greep.
Maar mpox is een ‘heel ander virus’, zegt hoogleraar virologie Marion Koopmans, via een Afrikaanse samenwerking nauw betrokken bij het onderzoek naar de uitbraak. ‘De manier waarop het verspreidt is via direct fysiek contact, heel anders dan covid. Dit is niet een virus dat je zomaar overal rondhoest.’
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech.
Bij de bestrijding gaat het dan ook niet over lockdowns of massale prikrondes in de sporthal. ‘We moeten de valkuil vermijden om te denken dat dit opnieuw covid zal zijn en we lockdowns krijgen’, aldus ook mpox-expert Jake Dunning tegen de BBC.
Intussen luidt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) de noodklok en waaiert de ziekte die voorheen ‘apenpokken’ heette steeds verder uit over de wereldkaart. Wat is er aan de hand? Drie inzichten om de situatie te begrijpen.
Van een afstandje bezien is mpox één ziekte: een aandoening waarvan je koorts en zweertjes krijgt, en die zich vooral verspreidt via seks en ander lichamelijk contact.
Maar kijk wat beter, en er lopen in feite drie mpox-uitbraken door elkaar. Het ‘oorspronkelijke’ virus is de Congolese mpox, technisch ‘clade 1’ gedoopt. Die zorgt al minstens sinds 1970 voor sporadische ziektegevallen bij de mens. Naar men aanneemt, door het eten van besmet vlees of via beten en krabbels van knaagdieren.
‘Clade 2’ dook in 2017 op in Nigeria, 1.500 kilometer verderop. Dit is de mpox-variant die zich in 2022 opeens verspreidde naar (vooral) de homogemeenschappen van Europa en de VS, met ook enkele gevallen in Nederland. De variant gaat, zij het op een laag pitje, nog steeds rond. En hij lijkt wat minder ziekmakend, vertelt Koopmans. ‘Dat blijkt onder meer uit dierproeven.’
Nu is er de derde variant: ‘Clade 1b’, in september vorig jaar opgedoken in Zuid-Kivu, een provincie in het oosten van Congo. Die verspreidt zich weer iets anders, vooral via prostitutie in de mijnsteden en langs de truckersroutes van Afrika, naar onder meer Rwanda, Burundi en Kenia. Sinds begin dit jaar zijn er alleen al in de Democratische Republiek Congo ruim 15 duizend gevallen van mpox vastgesteld, waarvan ruim 500 met dodelijke afloop. Je zou zeggen: een zeer besmettelijk, en dodelijk virus.
Nee, het is dus géén ‘apenpokken’ meer, maar mpox. Dat heeft de WHO formeel bepaald, vanwege de racistische ondertoon die apenpokken kreeg nadat het zich vanuit Afrika naar het westen verspreidde. De verwijzing naar apen stamt uit 1958, toen onderzoekers het virus ontdekten bij hun proefdieren. Later kwam echter aan het licht dat Afrikaanse knaagdieren nog veel belangrijker drager van het virus zijn.
Maar schijn kan bedriegen, benadrukt Koopmans. ‘We zien het topje van de ijsberg, en weten niet welke ijsberg er precies onder zit.’ Zo overleed van een groep ziekenhuispatiënten een half procent, heel wat minder dan de ‘10 procent dodelijkheid’ die hier en daar rondzingt in de media.
Ook is onduidelijk of het virus wel zoveel besmettelijker is, zegt Koopmans. ‘Het is prima mogelijk dat dit een spill-over is (een overgesprongen virus vanuit het dierenrijk, red.) die toevallig terechtgekomen is in het zeer actieve seksuele netwerk rondom een mijnstad, en om die reden snel om zich heen grijpt.’
Een ‘volksgezondheidsalarm van internationaal belang’ (PHEIC). Zo heet de formele alarmfase die de WHO vorige week afkondigde, in reactie op de snelle opmars van de ‘nieuwe’ mpox, clade 1b. Veel mensen schrokken zich ongans. De coronacrisis begon ook met zo’n alarmfase, de hoogste die de WHO in huis heeft.
Maar ook vóór corona riep de WHO geregeld de noodtoestand uit. Afgelopen vijftien jaar kondigde de WHO de alarmfase zeven keer af, onder meer bij Mexicaanse griep, zika, polio en tweemaal bij ebola. En op polio na, trok de WHO die alarmen na een paar jaar weer stilletjes in. ‘Neem zika. Dat was een megaprobleem’, zegt Koopmans. ‘Toch heeft haast geen Nederlander zich er druk om gemaakt.’
Het WHO-alarm is dan ook bedoeld om overheden wakker te schudden: let op, er is een infectieziekte, dit kan ook jullie kant op komen, sta paraat. ‘Mpox speelt zich vooral af in de Afrikaanse regio. Maar het is wat mij betreft evident dat Afrika dit niet in zijn eentje kan oplossen’, zegt Koopmans.
Niet dat er sprake is van loos alarm. Een punt van zorg is dat, na de milde ‘Nigeriaanse’ mpox, nu de ‘Congolese’ variant de wijde wereld intrekt. Griezelig is bovendien de mogelijkheid dat het virus op de een of andere manier muteert en zich beter door de lucht gaat verspreiden. ‘Dat houden we nu scherp in de gaten’, zegt Koopmans. ‘Bij virussen is het: garantie tot de voordeur.’
Anders dan bijvoorbeeld corona verspreidt mpox zich dus niet zwevend door de lucht, maar door huid-op-huidcontact en soms door hoesten van dichtbij. Een veel moeizamere verspreiding dus, en onder specifieke groepen bovendien, zoals sekswerkers of mannen die wisselende seks hebben met andere mannen. Bovendien is de ziekte zichtbaar, zodat je de patiënten vaak herkent: in de ‘blarenfase’ is men waarschijnlijk het besmettelijkst.
Het gevolg is dat mpox op andere manieren zal moeten worden tegengegaan: met voorlichting, isolatie, bron- en contactonderzoek, en eventueel gerichte vaccinatie van mensen die risico lopen de ziekte tegen te komen. ‘Zelfs de klassieke pokken is niet door massale vaccinatie uitgeroeid, maar door campagnes en uiteindelijk door deur aan deur op zoek te gaan naar brandhaarden’, zegt Koopmans.
Hoopvol is dat Kenia mpox inmiddels onder controle lijkt te krijgen. ‘Dat laat dus zien dat klassieke bestrijding werkt’, zegt Koopmans. Mocht er in Nederland een importgeval zijn, bijvoorbeeld via een reiziger, dan komt de GGD in actie: de patiënt wordt geïsoleerd, diens contacten opgespoord en gewaarschuwd – wél een overeenkomst met de coronatijd.
Bijkomend voordeel is dat oudere mensen vaak nog zijn ingeënt tegen de ‘echte’ pokken. Dat beschermt ook enigszins tegen mpox, een verwant virus. Tijdens de vorige mpox-golf, twee jaar geleden, werden in Nederland bovendien enkele tienduizenden mannen die seks hebben met mannen ingeënt tegen pokken.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant