De Volkskrant spreekt exclusief met Eline Arbo, artistiek directeur van Internationaal Theater Amsterdam. De organisatie heeft het laatste jaar flink wat te stellen gehad met voormalig directeur Ivo van Hove en een negatief advies van de Raad van Cultuur. Hoe moet het nu verder?
Opmerkelijk ontspannen ontvangt artistiek directeur Eline Arbo in haar werkkamer boven in de Amsterdamse schouwburg aan het Leidseplein. Een paar minuten geleden heeft ze met de andere directieleden het personeel van Internationaal Theater Amsterdam (ITA) een ingrijpend besluit meegedeeld: sterregisseur Ivo van Hove, ruim twee decennia de artistiek leider van het vermaarde gezelschap, zal geen nieuwe voorstellingen meer maken bij ITA.
De grootste theaterinstelling van Nederland, waaronder ook alle medewerkers van de schouwburg vallen, heeft per direct alle banden verbroken met de beroemde theatermaker, nadat zes weken eerder uit onafhankelijke onderzoeksrapporten bleek dat onder zijn leiding een angst- en zwijgcultuur was ontstaan. Alle vijf leden van de raad van toezicht traden woensdag ook af.
Over de auteur
Alex Burghoorn is kunstverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over kunstpolitiek en subsidiebeleid. Annette Embrechts schrijft voor de Volkskrant over dans en (circus)theater.
‘Het is natuurlijk heftig’, zegt Arbo aan haar werktafel. ‘De druk is groot. Maar Ivo en de leden van de raad van toezicht nemen nu hun verantwoordelijkheid voor de ontstane misstanden.’
Grensoverschrijdend gedrag, zoals schelden, machtsmisbruik en ‘het al dan niet intentioneel toebrengen van pijn tijdens toneelspel’ is jarenlang bij ITA in de doofpot gestopt. Plegers werd in de onveilige werksfeer de hand boven het hoofd gehouden. De positie van de 65-jarige Van Hove als vaste gastregisseur en adviseur, met een salaris van 145 duizend euro, was na al die bevindingen onhoudbaar geworden.
Het is een erfenis die het eerste jaar tekent van het artistiek directeurschap van de 38-jarige Eline Arbo. De in Noorwegen geboren theatermaker nam de functie op zich, nadat Van Hove plotseling na 22 jaar het leiderschap had neergelegd. Ze had bij ITA en andere gezelschappen als regisseur naam gemaakt met voorstellingen als Weg met Eddy Bellegueule en De jaren, die voortkwamen uit een inclusieve en meerstemmige werkwijze. Maar voordat er goed en wel aandacht was voor haar plannen met ITA, kreeg ze vanaf het najaar in haar acteursensemble te maken met de gevolgen van het grensoverschrijdende werken.
Tijdens de in haast georganiseerde personeelsbijeenkomst, waar vanwege vakantie woensdag een kleine honderd van de circa tweehonderd medewerkers aanwezig waren, merkte Arbo dat de besluiten verdriet en berusting opriepen. ‘Ik kan niet voor iedereen spreken. Maar ik heb de indruk dat medewerkers deze beslissing goed begrijpen. Acteurs ook, ja. Het lijkt een grote beslissing om nu alle banden met Ivo te verbreken. Maar voor de werkvloer geldt: het afgelopen jaar is Ivo hier niet geweest. We hadden al een ingeplande voorstelling van hem geschrapt, onder meer vanwege de onrust in de organisatie en de moeilijke financiële situatie. Voorstellingen van Ivo zijn kostbare producties.’
Was het dan alsof hij nog als spook door de gangen dwaalde?
‘Ik kan alleen zeggen wat ik voel, en dat is opluchting. Ik vind Ivo een geweldig theatermaker, maar ik distantieer mij van zijn manier van leidinggeven. We kunnen nu een punt zetten achter het verleden en naar voren kijken. Dat geeft lucht. De veranderingen in de werkcultuur hebben we al eerder ingezet. Dat is een doorlopend proces waarvan dit besluit onderdeel is.’
Heeft u Van Hove zelf gesproken over het beëindigen van zijn contract?
‘Nee. De raad van toezicht is officieel zijn werkgever, niet ik.’
Hebben jullie wel voldoende aandacht gehad voor het personeel dat onder de misstanden heeft geleden?
‘We organiseren gespreksessies met de hele organisatie om met elkaar het leed te erkennen en te verwerken. Verder zijn alle klachten door een onafhankelijk onderzoeksbureau, Verinorm, onderzocht. Wij houden ons aan de feiten die daaruit komen. Arbeidsrechtelijk blijkt er geen grondslag te zijn voor ontslag of schorsing van acteurs.
‘Ik vind het echt vreselijk dat dit heeft kunnen gebeuren, dat mensen dit hebben meegemaakt. Maar we moeten ervoor waken dat er nu nog een dynamiek komt van wie er moet hangen. Het rapport zegt ook dat alles is gebeurd binnen een onveilige werkcultuur, waarin van acteurs is gevraagd om bijna grenzeloos te spelen. Ze werden die kant op geduwd en daar zijn dingen bij misgegaan. Daar heeft de raad van toezicht nu verantwoordelijkheid voor genomen. Hopelijk krijgen we rust om te herstellen als organisatie.’
Gaat u met alle acteurs verder?
‘Ik ga met alle acteurs verder.’
Actrice Hélène Devos deelde vorig jaar oktober op Instagram dat ze jarenlang slachtoffer en getuige is geweest van mentaal en fysiek misbruik en daar vanaf 2017 melding van heeft gemaakt. Keert zij terug?
‘Hélène heeft zelf aangegeven met sommige acteurs niet meer te willen samenspelen. Dat hebben we gehonoreerd. Nu de onderzoeken zijn afgerond zijn we inderdaad met iedereen in gesprek over hoe we verdergaan.’
Houden jullie oude regies van Van Hove op het repertoire?
‘Ja, die zijn eigendom van ITA. Regieassistenten kunnen die met het ensemble hernemen. Ik vind dat ook interessant. In het theater zijn altijd oude teksten gebruikt, toen andere dingen in de maatschappij speelden. Dat houd je tegen de huidige samenleving aan: waar komen we vandaan, waar staan we. Ik zou het interessant vinden om in een contextprogramma bij oude regies van Ivo hierover ook een gesprek te voeren.’
Bij de bekendmaking van het vertrek van Van Hove leek u met hem een droomteam te vormen. Zijn oog was op u gevallen om de leiding aan over te dragen en dat leek in een paar weken geregeld. Hoe zat dat precies?
‘De raad van toezicht heeft mij aangesteld, maar Ivo heeft zich die beslissing toegeëigend. Zo van: ik geef het stokje door. Alsof hij als directeur mij de positie van opvolger gaf. Maar dat is helemaal niet zijn bevoegdheid. Hierdoor lijk ik een soort verlengstuk van Ivo. Maar ik heb heel andere ideeën, andere thema’s en een andere manier van leidinggeven.’
Doordat u weer een grote première heeft bij zijn Ruhrtriennale in Duitsland en onder uw leiding Ivo als gastregisseur bij ITA bleef werken, lijken uw beider carrières toch verstrengeld te zijn geraakt, ook internationaal.
‘Ik wil dat graag rechtzetten. De afspraken met Ivo bij ITA voor de komende jaren lagen al vast voordat ik de leiding kreeg. Ik heb zijn nieuwe producties niet geprogrammeerd. Bij de leiderschapswissel is in overleg met de raad van toezicht besloten dat de internationale afspraken die ik al had staan zouden doorgaan. Zo kon ik als nieuwe artistiek directeur mijn internationale profiel versterken, wat ITA ten goede komt.’
*
De indruk dat haar afwezigheid in Amsterdam betekent dat ze zich aan het ontwikkelen is als een nieuwe Ivo maakt haar boos. Toen de Raad voor Cultuur begin juli kritisch over de subsidieaanvraag van ITA was en de minister adviseerde het gezelschap met anderhalf tot twee miljoen euro te korten, reageerde ze slechts met een korte videoboodschap naar het personeel. ‘Dat is in de media uitgelegd alsof ik zo’n moment niet belangrijk genoeg vind om in huis te zijn. Maar die dag werd de vader van mijn vriend begraven. De videoboodschap was de enige optie. Die privésituatie hebben we blijkbaar onvoldoende goed gecommuniceerd.’
De Raad voor Cultuur adviseert ITA van groot naar middelgroot gezelschap te degraderen, omdat de plannen voor nieuwe producties in de periode 2025-2028 te mager zijn uitgewerkt. Ook vindt de Raad dat ITA in de begin dit jaar ingeleverde aanvraag te weinig ‘reflecteert’ op de sociale veiligheid in het gezelschap. (De ingediende subsidieplannen worden overigens niet openbaar gemaakt, wat beoordeling van de raadsadviezen voor buitenstaanders moeilijk maakt.)
Het advies van de Raad voor Cultuur ervaart Arbo als een klap in het gezicht. ‘De Raad zegt eerst dat ITA de afgelopen vier jaar te veel vanuit het witte, mannelijke perspectief heeft geprogrammeerd. Prima, maar wat me zo stoort is dat ze zeggen: daar komt nu verandering in, maar het is niet genoeg.
‘In de nieuwe plannen is er gekozen voor vrouwelijke regisseurs en regisseurs van kleur die maatschappelijk geëngageerde voorstellingen maken op hoog artistiek niveau. De Raad heeft veel vragen. Waarom kiezen jullie deze regisseurs? Wat hebben die met de visie van Eline te maken? Hoe zit het met de talentontwikkeling? Al dat soort vragen heeft Ivo nooit hoeven beantwoorden. Zijn keuzes vonden ze prima. Dat vind ik echt moeilijk.’
Wat maakt die 1,5 of 2 miljoen euro korting uit op een totale begroting van 26 miljoen?
‘Het is geoormerkt geld voor onze eigen theaterproducties, we kunnen niet zomaar schuiven. De 16 miljoen subsidie van de gemeente Amsterdam is voor onze theaterfunctie aan het Leidseplein, denk daarbij ook aan de huur en onderhoud. Met die korting van 50 procent breng je alles in gevaar: onze producties, ons ensemble, ons internationale profiel.’
Wat doe je als er een aantrekkelijke aanbieding uit het buitenland voorbijkomt?
‘Ondanks alles heb ik geen moment getwijfeld of ik hier op mijn plek zit. ITA is een club van ontzettende nerds. Er zit zo veel vakmanschap en toewijding in dit huis. Dat zie ik bij geen enkel ander theatergezelschap in het buitenland. Hoe ze hier proberen tot in de allerkleinste details alle puntjes precies op de i te krijgen. Het zijn goede en lieve mensen.’
Lief? Het lijkt of u het over een ander gezelschap heeft dan dat uit de onderzoeksrapporten naar voren komt.
‘Dat is echt wat ik zie. Er werken fantastische mensen hier.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant