Theatergezelschap ITA heeft woensdag definitief gebroken met het tijdperk van Ivo van Hove. Zijn positie als vaste gastregisseur en adviseur is beëindigd. Bovendien stapt de raad van toezicht op om ruimte te maken voor een cultuuromslag bij de grootste Nederlandse theaterinstelling.
Jarenlang is onder het artistiek leiderschap van Van Hove sprake geweest van een onveilige werksfeer bij het internationaal vermaarde gezelschap, bleek in juli uit twee onafhankelijke onderzoeken. ‘Grensoverschrijdend gedrag werd in de doofpot gestopt en de plegers werd de hand boven het hoofd gehouden’, was een van de conclusies.
De 65-jarige Van Hove droeg zijn functie als artistiek leider een jaar geleden – voorafgaand aan de onderzoeken – over aan de 38-jarige Eline Arbo. Hij bleef wel als adviseur en regisseur aan het gezelschap verbonden, met behoud van 145 duizend euro aan salaris. Zo zou hij in 2025 onder meer met het acteursensemble van ITA een nieuwe voorstelling maken voor de Ruhrtriennale, het prestigieuze Duitse festival waarvan hij sinds een jaar zelf artistiek directeur is.
Alex Burghoorn is kunstverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over kunstpolitiek en subsidiebeleid. Annette Embrechts schrijft voor de Volkskrant over dans en (circus)theater.
De raad van toezicht heeft in samenspraak met de directie de relatie met Van Hove volledig beëindigd. Het is meteen het laatste besluit van de vijfkoppige raad, die zelf onder voorzitterschap van Leontine van der Goes in zijn geheel terugtreedt. Met die stappen hoopt ITA voldoende schoon schip te maken om met acteurs, technici en andere medewerkers aan een nieuw hoofdstuk te kunnen beginnen.
‘We gaan bij ITA door een heel moeilijke periode met elkaar, en we hebben gemerkt dat als we de samenwerking met Ivo voortzetten er geen ruimte komt om vooruit te kijken’, zegt Clayde Menso, die in 2022 is begonnen als algemeen directeur. ‘We zijn opgelucht dat we nu een punt kunnen zetten achter een manier van leiding geven uit het verleden.’ Menso vormt samen met artistiek directeur Arbo en de eveneens vorig jaar aangetreden zakelijk directeur Denise de Boer de driekoppige directie van ITA.
De rol van Van Hove bij de verziekte ITA-werkcultuur bestond er volgens de onderzoeken onder meer uit dat hij in zijn ambitie om grensverleggend theater te maken grensoverschrijdend gedrag en machtsmisbruik van acteurs toeliet. Mensen met aanzien, zoals belangrijke (gast)regisseurs en steracteurs, ‘hadden een vrijbrief’. Zowel fysiek geweld tijdens repetities, als het uitschelden en uitkafferen van jongere acteurs of theatermedewerkers bleven onbesproken en onbestraft.
De vele successen die het gezelschap wereldwijd vierde – zoals The Fountainhead (2014), Een klein leven (2018) en de baanbrekende Shakespeare-marathons Romeinse Tragedies (2007) en Kings of war (2015) – belemmerden het bespreekbaar maken van klachten over de werksfeer. In plaats van een open aanspreekcultuur ontstond een angstcultuur. Daar kwam vanaf 2018 de complexe fusie tussen Toneelgroep Amsterdam en de Stadsschouwburg bovenop, toen gezelschap en theater opgingen in één organisatie: Internationaal Theater Amsterdam (ITA).
Of door de breuk met Van Hove de rust in het acteursensemble terugkeert is de vraag. De aanzet voor de onderzoeken naar de werkcultuur kwam in het najaar van 2023 van acteur Hélène Devos, die op sociale media deelde dat ze jarenlang grensoverschrijdend gedrag had meegemaakt in het ensemble. ‘Iedere keer als ik het gesprek hierover wilde openen, werd ik agressief teruggewezen.’ Ze mocht zich daarna van ITA niet meer in het openbaar negatief uitlaten. Ze is nog wel in dienst, maar heeft niet meer in producties gespeeld. Voor ontslag van acteurs die zich grensoverschrijdend zouden hebben gedragen zou geen juridische grond zijn, stelde ITA vorige week in de Volkskrant.
De ondernemingsraad steunt de maatregelen die ITA woensdag neemt. ‘Ook de procedure tot beëindiging van de samenwerking met Ivo van Hove is spijtig, maar noodzakelijk’, zegt voorzitter Barbara Knoops in een verklaring. ‘We voelen ons door de huidige directie gehoord en zien dat er stappen in de juiste richting worden genomen.’
De druk op de directie van ITA om stappen te zetten nam deze zomer sterk toe, nadat de Raad voor Cultuur begin juli de minister had geadviseerd de rijkssubsidie te halveren. De reden was onder meer dat het gezelschap in zijn toekomstplannen volgens de raad te weinig had gereflecteerd op de sociale veiligheid van het personeel, terwijl er klachten over grensoverschrijdend gedrag naar buiten waren gekomen en een voorstelling moest worden teruggetrokken door een staking van technici wegens te hoge werkdruk.
De Amsterdamse wethouder voor Cultuur Touria Meliani, die met 16,2 miljoen euro subsidie per jaar ruim de helft van de jaarbegroting van ITA dekt, bleef na de uitkomsten van het onderzoek naar de werkcultuur achter de huidige directie van ITA staan. Wel liet ze vorige week in de Volkskrant weten dat ze op de voet volgt of ‘passende maatregelen worden genomen om de sociale veiligheid te verbeteren’.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant