Door steeds slechter gescheiden huishoudelijk plastic dreigt Nederland het recycledoel van 50 procent te missen. Gemeenten en het verpakkende bedrijfsleven geven elkaar de schuld. ‘Je kon zien aankomen dat hier gedonder van komt.’
‘Daar zie je het al.’ Daan de Rooij – oranje veiligheidshesje over zijn overhemd, witte veiligheidshelm op zijn hoofd – beent naar een stapel vuilnis en begint te wijzen. ‘Bloempotten, zeilen, jerrycans. Volgens mij is dat een autostoeltje. Speelgoed, een knuffelbeer, touw. En dat lijkt wel een stukje step of skateboard.’
Het is geen aanblik waarvan De Rooij, verantwoordelijk voor de plasticstromen bij afvalbedrijf PreZero, vrolijk wordt. Deze stapel zou vrijwel uitsluitend moeten bestaan uit plastic verpakkingen, metalen verpakkingen en drankkartons, kortweg pmd. Maar in dit gescheiden huishoudelijk afval zit te veel troep die er niet inhoort. Preciezer: het bevat meer vervuiling dan de norm van 15 procent.
Over de auteur
Niels Waarlo is economieverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over duurzaamheid, de circulaire economie en de hightechsector.
Die vervuiling kan problemen veroorzaken bij recyclebedrijven, bijvoorbeeld omdat verpakkingen aan elkaar kleven of grote stukken touw of zeil klem komen te zitten in de sorteermachinerie. De hele partij, waaronder zakken van huishoudens die het pmd keurig hebben gescheiden, is daarom afgekeurd. Dat betekent dat de verbrandingsoven wacht.
De Rooij gebaart naar een stapel afval een paar meter verderop. Die is wel schoon genoeg en gaat binnenkort dus naar een bedrijf dat de materialen van elkaar scheidt voor recycling. ‘Je ziet direct dat het er veel transparanter uitziet, veel lichter van kleur.’
Op deze overslaglocatie van PreZero in Alphen aan den Rijn komt en gaat elke werkdag zo’n 50 ton huishoudelijk pmd. Kraaien en meeuwen trekken van afvalhoop naar afvalhoop, speurend naar etensresten – het bedrijf huurt af en toe een valkenier in om de dieren te verjagen. In heel Nederland zijn er vijftig van dit soort overslaglocaties, waar de keuring van pmd plaatsvindt.
Steeds meer huishoudelijk pmd wordt op locaties als deze afgekeurd en vervolgens verbrand. Precies het tegenovergestelde van wat er met het oog op de circulaire doelstellingen moet gebeuren.
In Nederland werd in 2023 zo’n 10 procent van het door huishoudens gescheiden plastic afgekeurd, maar de verschillen zijn groot. Sommige gemeenten leveren vrijwel alleen keurig gescheiden pmd aan. Van andere verdwijnt de overgrote meerderheid in de oven. De oorzaken variëren: zo zijn wijken met veel hoogbouw vaak berucht om hun beroerd gescheiden afval, mede omdat inwoners minder ruimte hebben voor aparte zakken en containers.
De belangen zijn groot, en niet alleen vanwege het milieu. Door afgekeurd pmd gaan gemeenten, die de afvalinzameling regelen, soms voor miljoenen euro’s het schip in. Voor een ‘schone’ partij pmd krijgen gemeenten namelijk 261 euro per ton van Verpact, de stichting die de recycling van verpakkingen organiseert. Wordt een partij afgekeurd, dan draait de gemeente zelf op voor de kosten van de verbranding.
Neem Apeldoorn, dat zo’n 1,3 miljoen euro per jaar zegt te verliezen doordat maar liefst driekwart van het pmd uit deze gemeente wordt afgekeurd. De rekening komt veelal bij burgers terecht via de afvalstoffenheffing.
Gemeenten vinden de vergoedingen die ze voor gescheiden pmd krijgen te laag en de keuringen te streng en onvoorspelbaar. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) onderhandelt daarom over nieuwe afspraken met Verpact, dat handelt namens de verpakkende bedrijven, die wettelijk verplicht zijn om de verwerking van afgedankte verpakkingen te organiseren.
Nog dit jaar moeten de twee partijen eruitkomen, daarna loopt hun contract ten einde. De verhoudingen zijn dusdanig verzuurd dat het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Dick Benschop, voormalig topman van Schiphol, heeft aangesteld om te bemiddelen. Beide organisaties weigeren commentaar te geven over de gesprekken zolang ze lopen.
Vergeleken met andere Europese landen scoort Nederland relatief goed als het om recycling gaat. Maar plastic is een zorgenkindje, mede omdat het lastig is om de soorten – met namen als polyethyleentereftalaat (pet) en polypropyleen (pp) – goed van elkaar te scheiden.
Al jaren wordt iets minder dan de helft van de plastic verpakkingen gerecycled. Het zal er dan ook om spannen of volgend jaar het Europese recycledoel van 50 procent wordt gehaald. ‘Er mag niks tegenzitten’, zegt een woordvoerder van Verpact.
Rondom Alphen aan den Rijn gaat het zo slecht nog niet: bij PreZero wordt minder dan 10 procent afgekeurd, aldus manager De Rooij. Maar ook hij ziet met de jaren steeds meer vervuiling tussen het pmd opduiken.
De keuringen van huishoudelijk pmd gebeuren op zicht, legt hij uit. Met een shovel spreiden medewerkers het binnengekomen pmd uit. Daarna schat een medewerker die hiervoor een speciale training heeft gehad op het oog of er meer dan 15 procent vervuiling in zit. Gemeenten kunnen bij afkeuring protesteren door een ‘challenge’ aan te vragen, waarna een andere inspecteur een kijkje neemt. De Rooij, met enige trots: ‘We hebben tot nu toe alle challenges gewonnen.’
Ja, dit beoordelingsproces is precies zo subjectief als het klinkt, zegt Ulphard Thoden van Velzen, recycling-onderzoeker aan de Wageningen Universiteit. ‘Je kon zien aankomen dat hier gedonder van komt tussen gemeenten en Verpact. Maar het is ontzettend arbeidsintensief en duur om de mate van vervuiling preciezer vast te stellen.’
Gemeenten en Verpact geven elkaar de schuld van de huidige situatie. De gemeenten hekelen dat bedrijven nog altijd verpakkingen verkopen die niet goed te recyclen zijn en daarom niet bij het pmd mogen, zoals deodorantbussen en broodzakken die deels uit papier en deels uit plastic bestaan. Dat maakt afval scheiden voor burgers veel te ingewikkeld, stellen zij.
Verpact vindt op haar beurt dat gemeenten hun manier van inzamelen en communicatie niet op orde hebben, waardoor inwoners afval onzorgvuldig scheiden. Gemeenten mogen zelf bepalen hoe ze hun afval inzamelen. Vooral de ondergrondse containers waar burgers zelf hun zakken pmd naartoe moeten brengen, zijn Verpact een doorn in het oog. Hier belandt geregeld troep in die er niet hoort.
De stichting is mordicus tegen een versoepeling van de 15-procent-vervuilingsnorm. ‘Wil je plastic hoogwaardig kunnen recyclen, door nieuwe verpakkingen uit oude verpakkingen te maken, dan moeten we de komende tijd juist zorgen dat het afval mínder vervuild raakt’, zei directeur Hester Klein Lankhorst daar eerder over tegen de Volkskrant.
Thoden van Velzen begrijpt beide kampen wel. Ja, verpakkende bedrijven blijven maar verpakkingen produceren die niet goed recyclebaar zijn. En inderdaad, sommige gemeenten kunnen wat hem betreft beter afstappen van ondergrondse wegbrengcontainers. ‘Dat zijn openbare stortbakken voor iedereen, volledig anoniem.’
Onder meer uit een analyse in opdracht van de gemeenten en Verpact samen blijkt dat een ophaalsysteem met doorzichtige zakken in veel gevallen beter werkt. De Limburgse gemeente Leudal lijkt dit te bevestigen. Begin dit jaar schakelde ze over van een systeem met wegbrengcontainers naar een ophaalsysteem met zakken. ‘Vorig jaar kregen we een waarschuwing van Verpact: als we de vervuiling van het pmd niet onder de 15 procent brachten, zou dat de gemeente omgerekend een half miljoen euro per jaar aan extra kosten kunnen opleveren’, zegt wethouder Robert Martens.
Hij kan niet goed verklaren waarom de vervuiling toenam. Wel weet hij dat het tij is gekeerd nu er vrachtwagens rondrijden die eens in de twee weken doorzichtige zakken pmd aan de deur ophalen. ‘We hebben dit jaar nog geen enkele afkeur gehad.’
Alleen is het voor veel gemeenten duurder om zakken aan huis op te halen dan om een handvol containers te legen. In wijken met hoogbouw is ophalen aan huis vaak niet eens een optie. ‘En zo’n ondergrondse container kost 15- à 20 duizend euro per stuk’, zegt Thoden van Velzen. ‘Met de graafwerkzaamheden en alles erbij wordt dat het dubbele. Die investering wil je als gemeente niet zomaar afschrijven.’ In Leudal hebben ze dit opgelost door de containers een nieuwe functie te geven: inwoners kunnen er nu oude kleding in kwijt.
Er zijn meer verbeteringen denkbaar, zegt Thoden van Velzen. Zo kijkt in sommige gemeenten bij het ophalen aan huis de inzamelaar al even of een zak of container met pmd niet zwaar vervuild is. Is dat het geval, dan neemt de wagen hem niet mee.
Eigenlijk moet ook het Rijk een rol spelen, in plaats van de gemeenten en Verpact het onderling uit te laten zoeken, vindt de onderzoeker. Bijvoorbeeld door de landelijke afvalwetgeving tegen het licht te houden. Die legt sinds 2014 sterk de nadruk op het terugdringen van de hoeveelheid restafval, tot 100 kilogram per persoon per jaar. Te simplistisch, meent hij.
Gemeenten hebben de inzameling van restafval ingeperkt, bijvoorbeeld door het niet meer aan huis op te halen. Sommige laten inwoners meer betalen voor restafval dan voor de overige afvalstromen. Volgens Thoden van Velzen leiden deze prikkels ertoe dat mensen eerder geneigd zijn om restafval in de verkeerde bak of zak te gooien. ‘Sindsdien is de vervuiling van alle stromen – ook oud papier, gft en glas – toegenomen.’
Toch vraagt hij zich af of het probleem van vervuild pmd overal op te lossen is. ‘In monsters zie ik dat het bij ons vaak smeriger is dan Vlaams en Duits materiaal. We willen een circulaire economie, maar dan moet de burger ook meedoen.’
Of toch niet? Onder meer in grote steden – waar de kwaliteit van het gescheiden pmd extreem slecht was – en in Noord-Nederland hoeven inwoners hun plastic, metaal en drankkartons helemaal niet te scheiden van het restafval. Daar doet een sorteerinstallatie dit achteraf. Nascheiding, heet dit.
Elders in Europa verrijzen her en der ook nascheiders, maar Nederland loopt hierin met zijn zes installaties voorop, zegt Thoden van Velzen. Kennis over de kwaliteit en kosten van nascheiding in vergelijking met scheiding bij de bron is nog pril. Een aantal studies, onder meer van de Wageningen Universiteit, duidt erop dat nagescheiden kwaliteit niet tot nauwelijks onder hoeft te doen voor brongescheiden plastic. Wel zit er wat meer viezigheid op.
Op dit moment is nagescheiden plastic niet opnieuw te gebruiken in voedselverpakkingen vanwege Europese voedselveiligheidsregels, merkt de onderzoeker op. Hij betwijfelt of dat terecht is. ‘Maar door die regels is er op dit moment geen recycler die bijvoorbeeld nagescheiden schalen van pet wil hebben, van maaltijdsalades of vlees. Die worden dus verbrand.’
Verpact staat open voor nascheiding als alternatief. ‘Wij zeggen: bronscheiding wanneer het kan, nascheiding wanneer het moet’, reageert een woordvoerder.
Voorlopig zullen ze bij PreZero in elk geval nog vrachtladingen aan huishoudelijk pmd gestort krijgen voor de keuring. Daan de Rooij hoopt vooral dat Verpact en gemeenten samen meer duidelijkheid verschaffen aan burgers. ‘Zorg voor landelijk eenduidig afvalbeleid en communiceer daar landelijk over. Ik heb het idee dat mensen zijn vergeten dat het om verpakkingen gaat, niet om ál het plastic en metaal. Als dat weer tussen de oren komt, is een groot deel van het probleem al opgelost.’
Hoe voorkom ik dat ik het pmd vervuil?
- Alleen verpakkingen horen bij het pmd. Dus geen plastic zeil, speelgoed, zwembandjes, mandjes en bloempotten.
- Hetzelfde geldt voor metaal. Daan de Rooij van PreZero: ‘We zien frituursets, accu’s, koekenpannen. Bij alles wat van metaal is denken mensen ten onrechte: dat mag erbij.’
- Spuitbussen, koffiecapsules, piepschuim en plastic netjes mogen er niet bij omdat ze moeilijk te recyclen zijn.
- Ook medisch afval en verfblikken mogen niet bij het pmd vanwege de potentieel ongezonde inhoud. De Rooij: ‘Soms zit een hele partij onder de verfresten door één verfblik.’
- Ontdoe verpakkingen van hun inhoud. Is de kaas niet meer eetbaar? Doe het product bij het gft-afval en de lege verpakking bij het pmd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant