Het doel was grensverleggende kunst maken, ‘het beste toneel ter wereld’. Het resultaat: vaak bejubelde voorstellingen, maar ook een giftig werkklimaat, machtsmisbruik, pesten, schelden, discriminatie, seksueel grensoverschrijdend gedrag en fysiek geweld. Een actrice belandde bij de spoeddienst van het ziekenhuis na door haar tegenspeler door het decor te zijn gesmeten.
Eén op de drie medewerkers van Internationaal Theater Amsterdam (ITA) kreeg de afgelopen jaren te maken met grensoverschrijdend gedrag, bleek al uit het interne onderzoek dat de instelling dit jaar zelf liet uitvoeren. Ondertussen werkte NRC een jaar lang aan een eigen onderzoek naar het veelgeprezen gezelschap. In een schokkend artikel kleurt de krant de contouren van het cultuuronderzoek nu in met een reeks onthutsende details.
Over de auteur
Herien Wensink is chef kunst van de Volkskrant. Ze schrijft over toneel, film, series en popcultuur.
Bizar is bijvoorbeeld de discrepantie tussen de deemoedigheid voor de bühne van de huidige directie, en het gebrek aan concrete ingrepen om de veiligheid te waarborgen. Zo mag voormalig artistiek directeur Ivo van Hove, onder wiens bewind de misstanden plaatsvonden, in 2025 drie producties maken bij het gezelschap, waarvoor hij, voor bijna anderhalve ton, nog op de loonlijst staat. Acteurs die zijn beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag spelen gewoon door. Van Hove heeft niet inhoudelijk op het onderzoek gereageerd. Hij is nu intendant van de prestigieuze Ruhrtriennale, waarvan zijn eerste editie vrijdag begint.
Onder alle onthulde misstanden gaat een verontrustend sentiment schuil, dat door een acteur zo wordt verwoord: ‘Collega’s sloegen elkaar hérsenschuddingen voor een voorstelling en gingen daarna gewoon spelen. Die acteurs hebben ITA gemaakt tot de plek waar we met z’n allen naartoe willen komen.’ Zulk denken gijzelde de complete organisatie, van acteurs tot kantoorpersoneel en technici.
Het is de beruchte ‘Champions League’-logica, waarvan je zou denken dat die na alle onthullingen over bijvoorbeeld de publieke omroep, en de toegenomen kennis over sociale veiligheid, inmiddels wel zo’n beetje is ontkracht. Maar nee, niet hier, want dit is een buitencategorie: dit is Kunst.
Er heersen veel hardnekkige misverstanden over kunst, en de gevaarlijkste is dat bij ‘genialiteit’ een zekere mate van gekte hoort. Natuurlijk zien we graag dat kunstenaars – in hun werk – ontregelen en shockeren, maar dat betekent niet dat daarmee ook bedenkelijk en gevaarlijk gedrag is gerechtvaardigd.
Toch is dat in de kunstwereld lang vergoelijkt, en werd het soms zelfs verwacht: gekte als voorwaarde voor Grote Kunst. Sommige kunstenaars zijn daar zelf in gaan geloven. Als iemand wordt bejubeld om zijn grensverleggende werk, is het maar een kleine stap naar de overtuiging dat het verleggen of overschrijden van grenzen een voorwaarde is voor dat succes. Dat is een mechanisme dat ook bondgenoten en bewonderaars zich aan moeten trekken. Wanneer verandert lof in instemming?
Van Hove wil toneel maken waar het geweld ‘fysiek voelbaar is voor het publiek’. Daarvoor liet hij acteurs hun eigen (of andermans) fysieke grenzen overschrijden. En hij accepteerde, of idealiseerde misschien zelfs, onberekenbaar, explosief en agressief gedrag van zijn steracteurs. Niet alleen door de sterrencultus bij het gezelschap, maar door het idee dat die gekte tot beter toneel leidt. Van dat waanbeeld moet de kunstwereld worden genezen.
Er zijn meerdere conclusies te trekken uit het onderzoek en het artikel in NRC. Eén ervan is dat de positie van de raad van toezicht, die jarenlang onvoldoende ingreep, onhoudbaar is geworden. Een andere is dat de nieuwe directie de omvang van het probleem niet goed beseft en terugschrikt voor echt pijnlijke consequenties, zoals het ontslag van bepaalde acteurs en een harde breuk met Van Hove. Zolang de leiding niet écht ingrijpt, is de belofte van sociale veiligheid onder de nieuwe artistiek directeur Eline Arbo een wassen neus.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant