Is een staakt-het-vuren wel in het belang van Netanyahu?

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu lijkt inmiddels het belangrijkste obstakel voor de beheersing van het conflict in het Midden-Oosten. Hij ligt zelfs met zijn eigen veiligheidsdiensten in de clinch over een staakt-het-vuren met Hamas. Waarom kan, of wil hij maar niet de-escaleren?

‘Jullie zijn zwakkelingen’, wierp de Israëlische premier Benjamin Netanyahu de top van zijn veiligheidsapparaat voor de voeten. De chefs van de inlichtingendiensten en het leger wilden een staakt-het-vuren in Gaza. Een akkoord met Hamas ligt binnen handbereik, stelden zij, maar wordt tegengehouden door één man: Benjamin Netanyahu.

Het conflict werd vorige week vrijdag naar buiten gebracht door de Israëlische tv-zender Channel 12 – ontkend door Netanyahu, maar bevestigd door tal van bronnen in Israëlische en internationale media. Sinds Israël de strijd in het Midden-Oosten vorige week op scherp zette met de liquidatie van Hezbollahleider Fuad Shukr in Beiroet en Hamasleider Ismail Haniyeh in Teheran (hoewel niet opgeëist door Israël), wacht de wereld met spanning op een reactie van Hezbollah en Iran, vrezend voor een spiraal van geweld die kan uitmonden in een grote regionale oorlog.

Sleutelpositie

Een staakt-het-vuren is de beste manier om de gemoederen enigszins tot bedaren te brengen, vinden de Verenigde Staten en de internationale gemeenschap. Een deal tussen Israël en Hamas zou Hezbollah en Iran dwingen zich te matigen, de oorlog in Gaza voorlopig beëindigen, humanitaire hulp mogelijk maken, in elk geval een deel van de Israëlische gijzelaars naar huis brengen en verdere escalatie in het Midden-Oosten voorkomen. ‘Het enige dat ervoor nodig is, is dat Israël ‘ja’ zegt. En dat hangt af van één man: Netanyahu’, schreef de linkse Israëlische krant Haaretz.

Netanyahu is niet de enige speler in dit gevaarlijke spel, maar als leider van het sterkste land in de regio neemt hij een sleutelpositie in. Wat wil hij? Is hij wel geïnteresseerd in de-escalatie? Amerikaanse diplomaten draaien overuren om een uitbreiding van de oorlog in het Midden-Oosten te voorkomen. In toenemende mate zien zij niet Iran, maar Netanyahu als het belangrijkste obstakel voor de beheersing van het conflict, schreef The Washington Post deze week.

Over de auteur

Peter Giesen is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk.

Vrijdag liet Netanyahu weten dat hij bereid is de onderhandelingen over een staakt-het-vuren volgende week te hervatten. Onduidelijk blijft of hij ook werkelijk een akkoord wil sluiten. Bovendien hoeft een bestand in Gaza niet per se te leiden tot rust in de regio. Netanyahu is bereid te escaleren, schreef John Sawers, voormalig chef van de Britse inlichtingendienst MI6, vorige week in de Financial Times. Nu Hamas ernstig verzwakt is, kan de strijd in Gaza op een laag pitje worden gezet om troepen vrij te maken voor een oorlog tegen Hezbollah, dat in militair opzicht een veel grotere dreiging vormt dan Hamas.

Zelfs een escalatie met Iran zou Netanyahu niet slecht uitkomen. Alle kritiek op de Israëlische premier zou verstommen. De Israëlische regering, de bevolking en de Verenigde Staten zouden zich eensgezind achter Netanyahu scharen. Volgens Frank Lowenstein, voormalig Midden-Oostengezant van president Obama, brengt Netanyahu de VS in een ‘onmogelijke positie’. ‘Hij lokt een antwoord uit dat ons in een oorlog kan slepen, maar niemand zet daar openlijk vraagtekens bij, want natuurlijk gaan we achter Israël staan in een conflict met Iran’, aldus Frank Lowenstein deze week in The Washington Post.

Pessimisme

Benjamin Netanyahu (74), in de wandelgangen Bibi genoemd, is de langstzittende premier van Israël. Een politiek overlever, flexibel en als geen ander in staat om coalities te smeden in het gefragmenteerde politieke landschap van Israël.

Toch schuilt onder zijn opportunisme ook een kern van diepgewortelde denkbeelden. Zijn vader Benzion was een wetenschapper, gespecialiseerd in de Joodse geschiedenis, en actief binnen de zionistische revisionisten, een beweging die de hoofdstroming van het zionisme te links vond en te zeer geneigd om compromissen te sluiten met de Arabische inwoners van Palestina en de Britten, die Palestina van 1919 tot 1948 bestuurden. ‘De neiging tot conflict is de essentie van de Arabieren’, zei Benzion Netanyahu in 2009 tegen een journalist. ‘Het doel van de Arabieren van Israël, is vernietiging.’

Zijn zoon Benjamin deelt deze pessimistische visie. ‘De bestendigheid van het dubbele fanatisme van pan-Arabisch nationalisme en islamitisch fundamentalisme is de ware kern van het conflict in het Midden-Oosten’, schreef hij in 1993 in zijn boek A Place Among the Nations. Geschillen over grenzen, bezette gebieden of rechten voor de Palestijnen zijn slechts een afspiegeling van de echte oorzaak: de haat van Arabieren en moslims tegen het Westen, en tegen Israël als westerse voorpost in het Midden-Oosten.

Netanyahu bouwde zijn politieke carrière op dit pessimisme. Hij wierp zich op als de beschermer van het Joodse volk, niet in de laatste plaats tegen goedgelovige Amerikaanse presidenten die een akkoord met de Palestijnen nastreefden. Israël kan zich de illusies van Bill Clinton, Barack Obama of Joe Biden over vrede in het Midden-Oosten niet veroorloven, vindt hij.

Zijn eerste premierschap dankte Netanyahu aan zijn verzet tegen de Oslo-akkoorden, die in de jaren negentig vrede tussen Israël en de Palestijnen heel even dichterbij leken te brengen. De akkoorden werden gesaboteerd door extremisten van beide kanten, door een bommencampagne van Hamas en de moord op premier Yitzhak Rabin door een extreemrechtse Israëliër. De Israëlische bevolking verloor haar vertrouwen in het vredesproces en koos in 1996 voor Benjamin Netanyahu, de leider van de rechtse Likoedpartij.

Hij beloofde Israël veiligheid en leek daar tot 7 oktober 2023 heel redelijk in te slagen. Hij bouwde muren om de Palestijnse gebieden en onderdrukte het streven naar een Palestijnse staat. Aan de oplossing van de Palestijnse kwestie heeft hij weinig gedaan, stelde de journalist Anshel Pfeffer in zijn biografie Bibi: The Life and Turbulent Times of Benjamin Netanyahu uit 2018. ‘In plaats daarvan heeft hij alles gedaan wat in zijn macht lag om een bubbel te creëren waarin de meerderheid van de Israëliërs gelooft dat zij genieten van een westerse levensstijl en de voordelen van de democratie’, aldus Pfeffer. Op 7 oktober werd deze bubbel doorgeprikt. Het bloedbad was ook de vernietiging van het levenswerk van Bibi Netanyahu.

Volgens een recente opiniepeiling wil 59 procent van de Israëliërs een staakt-het-vuren, terwijl 33 procent tegen is. Die steun voor een bestand komt niet voort uit compassie met de burgers in Gaza. Na de traumatische gebeurtenissen van 7 oktober is de sympathie voor de Palestijnen tot een dieptepunt gedaald. Veel Israëliërs willen een deal om de gijzelaars in Gaza vrij te krijgen.

Gijzelaars

Israël staat bekend als een land dat tot het uiterste gaat om zijn burgers en soldaten vrij te krijgen. Netanyahu heeft daar persoonlijk ervaring mee. In 1976 werd een vliegtuig van Air France op weg van Parijs naar Tel Aviv gekaapt door een Palestijns-Duits terreurcommando. Het vliegtuig landde op de luchthaven van Entebbe in Oeganda, destijds geleid door dictator Idi Amin.

Zijn broer Yonatan diende op dat moment bij Sayeret Matkal, de elite-eenheid van het Israëlische leger waarvan ook Benjamin deel uitmaakte. Yonatan werd aangewezen als leider van de bevrijdingsoperatie. Vier vrachtvliegtuigen en twee Boeings 707’s vlogen onder de radar drieduizend kilometer naar Oeganda. In een spectaculaire actie werden de meeste gijzelaars bevrijd. Niettemin vielen er slachtoffers: drie gijzelaars en een Israëlische soldaat, Yonatan Netanyahu, de broer met wie Benjamin een innige band koesterde.

‘Entebbe was een bouwsteen voor het Israëlische ethos, en deed mensen geloven dat Israël alles zal doen om gijzelaars terug te brengen’, zei de Israëlische journalist Ilana Dayan in januari in The New Yorker. In 2006 werd de Israëlische soldaat Gilad Shalit gevangengenomen door Hamas. Vijf jaar later, toen Netanyahu premier was, werd hij geruild tegen meer dan duizend Palestijnen die in Israël vastzaten. Een van hen was Yahya Sinwar, die wordt beschouwd als het brein achter 7 oktober en deze week werd aangewezen als politiek leider van Hamas. De vrijlating van Shalit was minder spectaculair dan de actie in Entebbe, zei Dayan, ‘maar de Israëlische staat betaalde de hoogste prijs voor één soldaat’.

Volgens een telling van Haaretz zijn er nog 115 gijzelaars in Gaza, van wie er 41 dood zijn verklaard. Maar wat doet Netanyahu voor ze? ‘Nu, heel plotseling, is de staat er niet meer als mensen worden ontvoerd’, aldus Dayan.

Het lot van de gijzelaars zet Netanyahu onder druk. Moet hij handelen in de geest van Entebbe en Shalit, en akkoord gaan met een staakt-het-vuren om ze vrij te krijgen? In dat geval dreigt hij zelf politiek ten onder te gaan. Zijn extreemrechtse coalitiepartners hebben gezegd dat ze de regering laten vallen bij een deal met Hamas. Als Netanyahu niet meer wordt beschermd door het premierschap, kan hij vervolgd worden in de corruptiezaken die hem al jaren boven het hoofd hangen.

Kratten champagne

Netanyahu en zijn vrouw Sara leven graag op grote voet, groter dan een premierssalaris mogelijk maakt. Ze ontvingen kratten champagne, dozen met Cubaanse sigaren en juwelen van bevriende miljardairs. In ruil daarvoor zou Netanyahu voor één van hen een goed woordje hebben gedaan bij de Amerikaanse autoriteiten. Daarnaast zou hij gunsten hebben beloofd aan media-eigenaren, in ruil voor positieve berichtgeving.

Sara Netanyahu is een geliefd onderwerp in de Israëlische media. Talrijk zijn de verhalen over misbruik van publiek geld, bemoeienis met belangrijke benoemingen, woedeaanvallen en een hondse behandeling van haar personeel. Een Zuid-Afrikaanse hulp werd op staande voet ontslagen omdat zij een pannetje soep had laten aanbranden. Haar spullen werden door de beveiliging op de stoep gesmeten. Bibi en Sara ontkennen alle beschuldigingen, spreken van fake news en een heksenjacht door vijandige linkse media.

Netanyahu heeft met justitie gesproken over een deal: schuld bekennen en beloven zich uit de politiek terug te trekken, zodat hij er met een boete vanaf zou komen. Maar de gesprekken liepen op niets uit, en in 2022 bood het premierschap Netanyahu opnieuw een vluchtheuvel voor vervolging.

Daarvoor betaalde hij wel een prijs, door een coalitie aan te gaan met extreemrechts. Netanyahu neemt graag een churchilliaanse houding aan, als de man die de westerse beschaving verdedigt tegen de barbarij van het Midden-Oosten. Maar door zijn huidige regering worden ‘westerse’ waarden van democratie en rechtsstaat sterk ondermijnd. Onder Netanyahu’s leiding is Israël aan het verwilderen. Deze week nog zei de extreemrechtse minister van Financiën Bezalel Smotrich dat het uithongeren van twee miljoen Gazanen gerechtvaardigd is om de gijzelaars vrij te krijgen. Het mag allemaal: Netanyahu heeft deze racistische extremist nodig om de rechter op afstand te houden.

Legendarische arrogantie

Volgens critici maakt hij de belangen van Israël en de gijzelaars volledig ondergeschikt aan zijn persoonlijke politieke overleving. ‘Als het aan Netanyahu wordt overgelaten, zal de oorlog nooit ophouden’, schreef de Israëlische columnist Sima Kadmon in de centristische krant Yedioth Ahronoth. De strijd moet doorgaan om Netanyahu aan de macht te houden.

Het saboteren van de onderhandelingen over een staakt-het-vuren past bij een tactiek die Netanyahu vaker heeft toegepast. Tijd winnen door mee te buigen met de druk van de Verenigde Staten, net doen alsof je onderhandelt met de Palestijnen en vervolgens je eigen gang gaan. In 2009 verklaarde hij open te staan voor een Palestijnse staat. Het bleken loze woorden, bedoeld om president Obama even zoet te houden.

Bij Bibi Netanyahu vallen eigenbelang en politieke motieven volkomen samen, schreef Obama in zijn memoires uit 2020. Hij bouwde zijn gehele politieke personage rond een imago van kracht. ‘Zijn visie van zichzelf als de belangrijkste verdediger van het Joodse volk tegen rampspoed stelde hem in staat om vrijwel alles te rechtvaardigen wat hem aan de macht hield’, aldus Obama.

Netanyahu’s arrogantie is legendarisch. Bij zijn eerste ontmoeting met Bill Clinton las hij de Amerikaanse president de les over de situatie in het Midden-Oosten. ‘Wie is hier de fucking supermacht?’, brieste Clinton na afloop. Volgens biograaf Anshel Pfeffer acht Netanyahu zichzelf onmisbaar. ‘Om premier van Israël te zijn, gelooft hij, moet men de geschiedenis begrijpen, een visie op de toekomst hebben en de kracht bezitten om ondraaglijke druk te weerstaan. Hij kent maar een man met deze kwaliteiten’, schreef Pfeffer. Deze messiaanse trekken worden gevoed door het pessimisme dat hij van zijn vader erfde. ‘Een verkeerde afslag en Israëliers kan het zelfde lot treffen als de Europese Joden tijdens de Holocaust’, zo verwoordt Pfeffer Netanyahu’s gedachtegang. Of, zoals Sara Netanyahu het ooit samenvatte: ‘Zonder Bibi is het land verloren.’

Op 7 oktober werd Netanyahu’s imago als Mr. Security verbrijzeld. Maar hij is bezig zichzelf opnieuw uit te vinden, zei een conservatieve leider uit de Knesset in The New Yorker: ‘Nu is hij Mr. Het Hoofd Bieden aan Amerika Dat Ons een Palestijnse Staat Zal Opdringen. Na zijn grote echec heeft hij een nieuw verhaal nodig.’

Waarschijnlijk ziet Netanyahu zichzelf als de aangewezen man om Israël uit de crisis te leiden, waarin het onder zijn verantwoordelijkheid terecht is gekomen. Hard, geslepen, zonder illusies, de huid van een olifant. De rest van de wereld kijkt vol spanning naar deze man, met zijn messianisme en egomanie, zijn pessimisme en opportunisme. Kiest hij voor een staakt-het-vuren, met het risico dat hij ten val komt en voor de rechter moet verschijnen? Of voor politiek lijfsbehoud door de oorlog in Gaza voort te zetten? Of escaleert hij verder, door de strijd aan te gaan met Hezbollah, Iran te provoceren en de Amerikanen voor het blok te zetten? De komende weken zal het een belangrijke vraag zijn: wat gaat Bibi doen?