Sinds de grootschalige invasie in Oekraïne probeert Bulgarije zich te ontworstelen aan het Kremlin. Aan de Zwarte Zeekust, waar de Russische oliegigant Lukoil voor werkgelegenheid zorgt, blijkt hoe lastig dit is. ‘Ik zie geen negatieve invloed, maar een bijzondere band.’
Zjivko Zetsjev, een kwieke 72-jarige in een turquoise zwembroek, maakt zich klaar voor een duik in de Zwarte Zee. De Bulgaarse pensionado staat tussen een handjevol badgasten op een reepje zand bij het plaatsje Rosenets. Achter hem doemt de terminal van Lukoil op, een grauw ommuurd industrieterrein met witte ronde reservoirs vol olie. Zetsjev komt graag op dit strand naast zijn voormalige werkgever – hij werkte er jaren als monteur. Twee olietankers dobberen naast de haven, wachtend om aan te meren.
‘Uit olie winnen we vertrouwen’, prijkt een trotse Lukoil-slogan op een billboard bij de ingang van de terminal. Dat vertrouwen is inmiddels ver te zoeken. Zo kraakhelder als het zeewater is, zo troebel zijn de verhoudingen tussen het Russische bedrijf en de Bulgaarse staat. De regering in Sofia bestempelt Lukoil als een vehikel voor Russische invloed in het land, ook al is het geen staatsbedrijf. Ze voerde de druk op de oliegigant zodanig op dat Lukoil aankondigde de Bulgaarse tak van het bedrijf mogelijk te verkopen.
Dat Lukoil zinspeelt op een vertrek, is lang ondenkbaar geweest. Maar sinds de Russische invasie van Oekraïne probeert Bulgarije zich te ontworstelen aan de omhelzing van het Kremlin, bijvoorbeeld via de energiesector. Zo is behalve de terminal ook de verderop gelegen Neftochim-raffinaderij in handen van het bedrijf, een van de grootste in Zuidoost-Europa. De felle retoriek uit Sofia kenmerkt de veranderende relatie.
Niet alle Bulgaren denken er zo over. Zetsjev is absoluut niet overtuigd van Russische invloed via Lukoil. ‘Dat is praat van westerlingen’, zoals hij de politici in Sofia noemt. Volgens Zetsjev vertegenwoordigen ze een minderheid in het land, de meeste Bulgaren zouden nog altijd warme gevoelens voor Rusland koesteren. ‘Ik zie geen negatieve invloed. Sterker nog, ik vind juist dat Bulgarije een bijzondere band met Rusland heeft.’
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Voor de oorlog kon Rusland in peilingen rekenen op de goedkeuring van 60 tot 70 procent van de Bulgaren. En rondom havenstad Boergas, waar Lukoil een grote werkgever is, zijn veel stemmen zoals die van Zetsjev te horen. Tijdens het communisme was de invloed van de Sovjet-Unie groot, generaties scholieren groeiden op met het beeld van Rusland als ‘grote broer’.
Maar sinds de invasie van Oekraïne kantelt de publieke opinie. Voorheen zag 43 procent van de Bulgaren Rusland als strategische partner, inmiddels is dat 26 procent. De waardering van Poetin kelderde van 58 naar 20 procent.
Aan de Zwarte Zee kennen ze Rusland ook nog op een andere manier – in de vorm van vele toeristen, die met directe vluchten naar Boergas kwamen. Nu zijn ze vervangen door onder anderen Duitsers en Bulgaren. Anastasia Stajkova (38), die een winkeltje uitbaat in badplaats Pomorie, mist de Russen niet. ‘Het is een vreselijke oorlog. Zolang die voortduurt, hoeven de Russen van mij niet de grens over te komen.’
Deze ontwikkelingen gaan gepaard met assertief beleid vanuit Sofia, waar ten tijde van de invasie een pro-westerse regering zetelde. Het land, dat voor 2022 bijna volledig energieafhankelijk was van Rusland, moest op zoek naar alternatieven voor gas nadat Gazprom de kraan had dichtgedraaid. Sinds maart dit jaar importeert het ook geen Russische olie meer. Voor kernenergie heeft het land Rosatom verruild voor het Amerikaanse Westinghouse.
‘Bulgarije is een testcase’, meent Vesela Tsjerneva, vicedirecteur van denktank ECFR en voormalig buitenlandadviseur van Kiril Petkov, de liberale premier die bij het begin van de invasie in het zadel zat. ‘Een test hoe ontregelend Russische invloed kan zijn.’ Sinds de invasie is het ook een laboratorium voor hoe je van die invloed afkomt. Ze denkt dat er deze jaren een geopolitieke verschuiving plaatsvindt in Bulgarije. ‘Het is een zware strijd.’
Zolang Lukoil in Bulgarije zit, is die strijd niet voorbij, stelt Martin Vladimirov. ‘Het is een wapen voor politieke invloed in Bulgarije.’ Hij is analist bij denktank Center for the Study of Democracy (CSD) en doet onderzoek naar energiebeleid. Die invloed begint met economische slagkracht: Lukoil is goed voor bijna 10 procent van het bbp, beheert 220 benzinestations (ook in Nederland, zie kader onderin) en de raffinaderij levert de helft van de brandstof in het land.
Maar Lukoil gaat verder, zegt Vladimirov. ‘Ze financieren direct en indirect politieke spelers en media.’ Diplomatieke telegrammen van de Amerikaanse ambassade, gepubliceerd door WikiLeaks en onderzocht door Bulgaarse media, identificeerden Lukoil bijna twintig jaar terug al als donateur van partijen. De voormalig ceo wordt omschreven als ‘een zeer invloedrijke kingmaker en powerbroker achter de schermen’. Het bedrijf onderhield nauwe banden met de zittende macht, onder wie premier Bojko Borisov, die tussen 2009 en 2021 vrijwel onafgebroken regeerde.
Het bedrijf, dat niet op vragen van de Volkskrant reageerde, noemt de beschuldigingen in een verklaring op de website ‘een kunstmatig aangewakkerde politieke storm rondom de onderneming’. Het beschuldigt de Bulgaarse staat van ‘discriminerende wetten’ en ‘oneerlijke, politiek gekleurde beslissingen’ over de raffinaderij. Kortom, Lukoil is in eigen ogen een bedrijf zoals alle andere.
Daar valt het nodige op af te dingen, zegt voormalig regeringsadviseur Tsjerneva. ‘In de jaren negentig ijverde Rusland om invloed te behouden in Bulgarije, met name in de energiesector.’ Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie bleef Moskou een machtige partner, via energieleveranties die geld opleveren én die het naar believen als wurggreep kan inzetten.
Hoe dit in de praktijk uitpakt, was zichtbaar toen Gazprom Bulgarije van het gas afsloot in 2022. De Oekraïne-gezinde regering moest snel op zoek naar alternatieven om te voorkomen dat stijgende kosten de maatschappij destabiliseerden.
Russische olie bleek een veel taaier dossier. Russisch oliegeld spekt de oorlogskas van Poetin. Maar uitgerekend de pro-westerse regering van Petkov vroeg een uitzondering aan op het Europese sanctiebeleid, om langer olie te mogen importeren, net als Hongarije en Slowakije.
‘Een oliecrisis kon de regering er destijds niet bij hebben’, legt Tsjerneva uit. ‘De zoektocht naar gas was uitdagend, de prijzen van elektriciteit gingen door het dak.’ Bulgarije kreeg de uitzondering tot eind dit jaar, maar zette de olieleveringen eerder stop, per 1 maart. In de tussentijd hief de regering hoge belastingen op Lukoil. Daarnaast ontnam de regering Lukoil de controle over de pier voor zijn eigen terminal, om een oogje in het zeil te houden wat daar binnenkomt.
Doortastend, gezien de turbulentie in de Bulgaarse politiek. Sinds 2021 is geen enkele regering een lang leven beschoren. De laatste viel in april dit jaar, in juni waren er verkiezingen. Partijen gunnen elkaar het licht niet in de ogen, coalitievorming mislukt. Mogelijk gaan Bulgaren in september voor de zevende keer in drie jaar naar de stembus. Pro-Kremlinpartijen zijn goed voor 15 tot 20 procent van de stemmen, bij het benoemen van interimregeringen heeft de pro-Russische president Radev een vinger in de pap.
Dit biedt een rommelige aanblik naar buiten toe, erkent oud-minister van Financiën Asen Vasilev. ‘Maar qua beleid hebben we veel klaargespeeld’, zegt hij tevreden in het kantoor van zijn partij PP in Sofia. Bulgarije zette tientallen Russische diplomaten uit, is Oekraïne blijven steunen, ook met munitie, en de Russische dominantie op de Bulgaarse energiemarkt is gebroken. ‘Onze energiebronnen zijn gediversifieerd, dat is een structurele verandering.’ Bij de toekomstige verkoop van de Bulgaarse tak van Lukoil moet het parlement de nieuwe eigenaar goedkeuren, voegt Vasilev toe.
PP en haar politieke rivaal Gerb, momenteel de grootste partij, kunnen het over weinig eens worden, maar Lukoil is een gemeenschappelijke vijand. Deljan Dobrev, voorzitter van de energiecommissie in het parlement, ziet het bedrijf liever vertrekken. ‘Lukoil is niet welkom in Bulgarije’, zegt hij. Een opmerkelijke wending voor zijn partij Gerb, zeggen critici: toen partijleider Borisov premier was, hadden Russische zakelijke belangen vrij spel.
Borisov noemde de Lukoil-ceo trots zijn vriend en deed zaken met Poetin. De partij afficheert zich als pro-Europees en pro-Navo, maar ondertussen stond de achterdeur open. ‘Iedereen deed zaken met de Russen’, werpt Dobrev tegen. ‘Duitsland ook. Iedereen bouwde pijpleidingen, iedereen wilde Russisch gas. Nu wil niemand het meer. Onze positie is veranderd.’
De energieleveranties van Bulgarije zijn nu diverser, maar volledig bevrijd van Russische energie is Bulgarije niet. Het land importeert via Griekenland nog steeds Russisch gas, rapporteerde denktank CSD van Vladimirov. Een interimregering sloot een duur contract met Turks gasbedrijf Botas, wat volgens critici de deur opent voor transport van Russisch gas via Turkije. Ook op olie is Vladimirov niet gerust. ‘Sinds dit jaar komt er een mix van olie uit andere landen binnen, zoals Kazachstan. Maar we weten niet of dat ‘witgewassen’ Russische olie is. Ik ben sceptisch.’ Doorpakken is het devies. ‘Je kunt niet stapje voor stapje Russische invloed terugdringen. Je moet het in één keer radicaal doen.’
Aan de kust voelen de hoofdstedelijke discussies ver weg. De raffinaderij rijst op tussen de zonnebloemvelden, vlammen spuwen uit stalen pijpen. In Kameno, pal ernaast, zijn ze vooral bezorgd nu de toekomst van het bedrijf onzeker is. ‘Ik ben bang dat mensen hun baan kwijtraken’, zegt de 48-jarige Ivanka Ivanova vanachter gekoelde schappen met worst in een supermarkt. Iedereen kent wel iemand die er werkt, zegt ze.
‘Natuurlijk is het Russische invloed,’ valt collega Katja Dimitrova (43) haar bij. ‘Maar het belangrijkste zijn banen. Als hier geen werk is, vertrekt iedereen naar het buitenland. De overheid speelt zijn hoge spelletjes’ – ze wijst met haar vinger naar boven – ‘maar niemand legt ons uit wat er aan de hand is.’
Lokale belangen wegen hier zwaarder dan geopolitiek. In Boergas en omgeving is Lukoil op de eerste plaats een werkgever, goed voor circa vijfduizend banen. Ook sponsort het volleybalclub Neftochimik. De lokale politiek lijkt het gespreksonderwerp beu: een volleybalcoach en gemeenteraadslid voor Gerb wijst een interviewverzoek af ‘vanwege de internationale situatie’. De burgemeester van Boergas (eveneens Gerb) stond afgelopen jaren dicht bij Lukoil en benadrukt met regelmaat het economische belang voor de stad. Hij wil evenmin geïnterviewd worden.
Een stamgast bij een café in Kameno wil niet met zijn naam in de krant, maar wel een geopolitieke bespiegeling delen vanachter zijn limonadeglas wodka. Zijn land lijdt onnodig, vindt hij. ‘Rusland en Oekraïne zijn twee broers die vechten, Bulgarije is een klein kind dat nu een kant moet kiezen.’
Vesela Tsjerneva van het ECFR spreekt van een ‘historisch momentum’ na de invasie, waarop Bulgarije van koers kan veranderen. Maar dat proces is nog gaande. En voldoende zaken die Bulgarije niet in de hand heeft, kunnen wel grote invloed uitoefenen. ‘Hoe de oorlog in Oekraïne eindigt bijvoorbeeld. Als Trump wint en het Amerikaanse beleid ten opzichte van Rusland verandert, zijn er politieke partijen die zullen meeveren en wellicht opnieuw de achterdeur voor Rusland openen.’
Langs de Zwarte Zeekust lijkt verandering in de lucht te hangen. Op het strand staat Todor Georgiev (69) te pootjebaden in zee. Ook hij werkte ooit voor Lukoil, als elektricien. Zijn mening over Rusland houdt hij voor zich. ‘Maar het maakt me verdrietig dat wat we hebben opgebouwd, wordt vernield.’ Dan pakken de badgasten snel hun parasols en handdoeken in. Aan de horizon verschijnen donkere wolken, het begint hard te waaien. Het billboard met ‘Uit olie winnen we vertrouwen’ klappert heen en weer. Een storm steekt op.
Lukoil is ook in Nederland actief
Behalve in Bulgarije is Lukoil ook in andere Europese landen gevestigd, waaronder in Roemenië en de Benelux. In Nederland staan 66 tankstations van het bedrijf, België heeft er ruim 180. Daarnaast is Lukoil mede-eigenaar van Zeeland Refinery. Lukoil is in tegenstelling tot bijvoorbeeld Gazprom (gas) en Rosneft (oliemaatschappij) geen staatsbedrijf, waardoor de winsten niet direct naar de staatskas vloeien. Het is een reden waarom het bedrijf niet onder het sanctiebeleid van de EU valt.
De import van Russische olie is wél gesanctioneerd, uitgezonderd de pijplijn naar Tsjechië, Slowakije en Hongarije. Zolang Lukoil geen Russische olie raffineert, ontspringt het de sanctiedans. Daarop klinkt kritiek, ook buiten Bulgarije. De handel in en belastinginkomsten uit ruwe grondstoffen is belangrijk voor de Russische oorlogseconomie, ook als het geen staatsbedrijf betreft. Daarnaast kan Lukoil als grootste private bedrijf van Rusland niet los worden gezien van het Kremlin, zeggen critici.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant