Ook na de opzienbarende gevangenenruil van begin deze maand gaat de vervolging van andersdenkenden in Rusland door. Inmiddels zitten de Russische gevangenissen vol met politieke dissidenten, waarvan het gros onbekend is bij het brede publiek.
Op de eerste dag van haar proces wegens landverraad in de Oeralstad Jekaterinenburg heeft de Amerikaans-Russische Ksenia Karelina schuld bekend. Volgens haar advocaat heeft ze toegegeven dat ze een bedrag van 51 Amerikaanse dollars heeft overgemaakt aan een Oekraïense hulporganisatie, geld dat volgens de aanklacht is terechtgekomen bij het Oekraïense leger. Het proces vindt plaats achter gesloten deuren, zonder pers of publiek.
Karelina (33) verwierf in 2021 het Amerikaanse staatsburgerschap en werd in februari gearresteerd bij familiebezoek aan Rusland. Haar hangt tot 20 jaar gevangenisstraf boven het hoofd. Om onbekende redenen was Karelina niet betrokken bij de recente historische gevangenenruil tussen Rusland en de Verenigde Staten. Naar verwachting zal rechter Andrej Minejev donderdag al zijn vonnis uitspreken.
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont in Moskou.
Vorige maand veroordeelde diezelfde Minejev de Amerikaanse journalist Evan Gershkovich tot zestien jaar gevangenisstraf, eveneens na een opmerkelijk kort proces. Dat was toen reden te veronderstellen dat hij daadwerkelijk zou worden uitgewisseld. Of Karelina ook kans maakt op een snelle vrijlating is onbekend. Daarvoor bestaat vooralsnog geen enkele indicatie.
Gershkovich was een van de vijftien mensen die op 1 augustus werden vrijgelaten uit Russische gevangenschap. Onder hen waren ook de Amerikaanse oud-marinier Paul Whelan, de Russische politicus Vladimir Kara-Moerza en nog enkele politici en activisten. In ruil kregen de Russen de in Duitsland voor moord veroordeelde geheim agent Vadim Krasikov en meerdere spionnen. Belarus liet een Duitser gaan die tot de doodstraf was veroordeeld.
Nu het stof van die opzienbarende uitwisseling enigszins is neergedaald, is duidelijk dat er voor het gros van de politieke gevangenen in Rusland niets is veranderd. Gevangenen die er fysiek ernstig aan toe zijn zijn buiten de boot gevallen, zoals het 63-jarige oud-gemeenteraadslid Aleksej Gorinov, die in 2022 – als eerste – zeven jaar gevangenisstraf kreeg wegens ‘discrediteren’ van het Russische leger. Gorinov mist een deel van een long en is al meermalen opgenomen in het ziekenhuis. Of de 65-jarige Igor Barysjnikov uit Kaliningrad, die vermoedelijk aan kanker lijdt. Ook de onlangs tot zes jaar veroordeelde regisseuse Zjenja Berkovitsj en toneelschrijfster Svetlana Petritsjoek hebben geen zicht op vroegtijdige vrijlating. Het zijn maar een paar namen in een lange lijst.
Intussen gaat de vervolging van andersdenkenden op de oude voet door. Zo werd woensdag in Moskou nog blogger Andrej Koersjin veroordeeld tot 6,5 jaar gevangenisstraf wegens de verspreiding van ‘nepnieuws’ over het Russische leger. Koersjin vocht eerder aan de kant van de ‘volksrepubliek’ Donetsk tegen de Oekraïense troepen, maar veroordeelde de Russische inval in 2022 en betichtte in zijn blog het Russische leger van oorlogsmisdaden. Het Russische Openbaar Ministerie wil een zwaardere straf voor het kunstenaarsechtpaar Anastasia Djoedjaeva en Aleksandr Dotsenko uit Gatsjina, die in juli tot respectievelijk drie en 3,5 jaar zijn veroordeeld wegens het verspreiden van kritische teksten en karikaturen in een supermarkt. De openbare aanklager eiste deze week tijdens het hoger beroep voor beiden vier jaar, zodat ze zich kunnen ‘beteren’.
Hoeveel Russen om politieke redenen vastzitten is niet precies bekend. Mensenrechtenorganisaties hanteren verschillende criteria. De in Rusland verboden mensenrechtenorganisatie Memorial heeft meer dan 700 mensen erkend als politieke gevangenen, onder hen meer dan 400 die zijn vervolgd wegens hun religie. Andere organisaties spreken van meer dan duizend politieke gevangenen. Maar het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk beduidend hoger.
Zowel Gershkovich als de Russische politicus Ilja Jasjin vertelden na hun vrijlating op 1 augustus dat ze tijdens hun gevangenschap veel mensen zijn tegengekomen die vastzitten voor het uiten van hun mening, maar bij het brede publiek of mensenrechtengroepen niet bekend zijn. ‘Vrijwel iedereen met wie ik in de cel zat was een politieke gevangene,’ zei Gershkovich na zijn terugkeer in de Verenigde Staten.
Jasjin vertelde een soortgelijk verhaal, tijdens zijn eerste persconferentie na aankomst in Bonn. De bestaande lijsten zijn volgens hem verre van volledig. ‘In werkelijkheid zijn het er veel meer. Vaak ontdekken we politieke gevangenen door stom toeval. Tijdens je gevangenschap maak je kennis met mensen die volstrekt geen publieke figuren zijn, geen activisten of politici. Zo iemand heeft bijvoorbeeld ergens een commentaar geschreven, iemand opgebeld, met iemand iets besproken op een bankje bij een portiek.’
Vervolgens, zegt Jasjin, is hij verklikt en achter de tralies verdwenen wegens kritiek op het leger of wegens ‘extremisme’, omdat hij ergens iets heeft geliked. ‘Dat zijn politieke gevangenen die buiten ons blikveld vallen,’ aldus Jasjin. ‘En er zijn enorm veel van dat soort mensen. En ze hebben geen enkele hoop omdat niemand hen kent.’
Zo iemand was Pavel Koesjnir, een 39-jarige pianovirtuoos die in mei van dit jaar was gearresteerd wegens ‘oproepen tot terrorisme’, op basis van een kritische uitspraak op zijn eigen YouTube-kanaal met welgeteld vijf volgers. Koesjnir overleed op 27 juli in zijn cel in het Oost-Siberische Birobidzjan, waar hij solist was in het filharmonisch orkest. Tot zijn dood had vrijwel niemand van hem gehoord. Hij zou zijn overleden na een hongerstaking van vijf dagen, maar de details over de toedracht van zijn dood zijn schimmig. Koesjnir wordt donderdag in Birobidzjan gecremeerd.
Intussen gaat de Russische televisie onverdroten verder met de recentelijk vrijgelaten gevangenen af te schilderen als staatsvijanden, buitenlandse agenten en ‘uitschot’. ‘Een van hen roept steeds hysterisch dat hij een Russische politicus is’, sneerde presentator Vladimir Solovjov zondag in zijn talkshow, doelend op Ilja Jasjin. ‘Wel, laat hij maar het vliegtuig nemen. Istanboel, Moskou, die vluchten zijn er immers? En verder: de rechtbank, de gevangenis, Siberië.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant