Het op een na grootste asielzoekerscentrum van Nederland verdeelt Budel. Een ‘burgerwacht’ bestrijdt overlast, een andere groep is juist ‘trots op de opvang’. Sluiting is geen optie, heeft de gemeenteraad intussen geleerd, dus hoe verder?
‘We willen van Cranendonck weer een veilige en leefbare gemeente maken. Dat is ons enige doel’, zegt Harm van Leuken (34) in de ruime achtertuin van zijn ouderlijk huis in het Brabantse dorp Budel. Alleen daarom is hij ruim anderhalf jaar geleden ‘burgerwacht’ geworden, om een halt toe te roepen aan de volgens hem buitensporige criminaliteit en overlast door asielzoekers uit het naburige asielzoekerscentrum.
Met enkele andere vrijwilligers patrouilleerde hij geregeld door het centrum van de dorpskernen Maarheeze en Budel op zoek naar potentiële winkel- of fietsendieven, dronkenlappen en ruziezoekers. Omdat zijn loopmaatje Freek er onlangs mee gestopt is, rukt hij nu alleen nog uit bij ‘incidenten’. Die worden vooral gemeld in de ruim duizend leden (bewoners, winkeliers, ondernemers) tellende WhatsApp-groep genaamd AZC Meldkamer.
Over de auteur
Peter de Graaf is regioverslaggever van de Volkskrant in Zuid-Nederland. Hij was eerder correspondent in Brussel en economieverslaggever.
‘Sommige mensen noemen me een racist’, zegt Van Leuken, die ook PVV-vrijwilliger is. Bij verkiezingen stuurt hij als gebiedscoördinator acht gemeenten in Zuidoost-Brabant aan voor de partij van Wilders: posters plakken, flyers uitdelen. ‘Maar ik ben geen racist. Ik ga op vakantie naar Turkije en Egypte, allebei moslimlanden. Ik eet broodjes shoarma en laat me knippen door een Turkse kapper. Dat doe je allemaal niet als je racist bent.’
Hij wil wel dat het azc in de voormalige Nassau-Dietzkazerne in het buitengebied tussen Budel en Maarheeze zo snel mogelijk dicht gaat. ‘Het stoort me gewoon dat asielzoekers alles gratis krijgen, terwijl ze ook nog eens overlast veroorzaken en een grote mond opzetten.’ Bovendien vindt Van Leuken dat Cranendonck zijn bijdrage aan de asielopvang al ruimschoots heeft geleverd en dat nu andere gemeenten aan de beurt zijn. ‘De meeste inwoners van Cranendonck zijn de overlast van het azc spuugzat’, beweert hij.
In een andere, eveneens ruime achtertuin, 7 kilometer verderop in Maarheeze, schudt Marie Beenackers (70) het hoofd. ‘We hebben het op Ter Apel na grootste azc van Nederland met ruim 1.500 asielzoekers, van wie echt maar een heel klein deel – de veiligelanders – soms overlast veroorzaakt’, zegt het voormalige gemeenteraadslid namens Pro6, een lokaal samenwerkingsverband van GroenLinks, PvdA, D66 en SP. Veiligelanders zijn asielzoekers uit veilig verklaarde landen als Marokko en Tunesië die geen of weinig kans maken op asiel. ‘We moeten juist trots zijn op onze opvang van getraumatiseerde vluchtelingen uit oorlogsgebieden’, onderstreept ze.
Beenackers is lid van het Inwonerscollectief Cranendonck, bestaande uit zo’n honderd actieve leden en sympathisanten, dat zich inzet voor meer betrokkenheid bij de bewoners van het azc. Aan haar tuintafel zit ook medelid Hans van Dalen (66), die vindt dat de tegenstanders wel erg makkelijk hun gelijk proberen te halen met allerlei horrorverhalen. ‘Stop met het uitvergroten en zelfs verzinnen van incidenten’, zegt hij. ‘Stop met die voortdurende focus op incidenten, die vooral bedoeld is om onze inwoners bang te maken.’
De twee doen mee aan het vrijwilligersinitiatief Walk and Talk: elke maandag wandelen ze met groepjes asielzoekers in de omgeving van het azc, terwijl ze tegelijkertijd met hen in het Nederlands proberen te converseren. ‘Het gaat de laatste tijd alleen maar over aantallen en over asielzoekers die dit doen en die dat doen’, aldus Van Dalen. ‘Wij proberen ze weer mens te maken en een gezicht te geven.’
Beenackers laat een foto zien van het groepje waarmee ze net heeft gewandeld: vriendelijk lachende gezichten van vooral Syrische mannen op een zonovergoten bospad. ‘Ze reageren zo positief en opgewekt op Walk and Talk’, zegt ze. ‘Daarom vind ik het heel kwalijk dat nota bene een beveiliger bij het azc ons ooit waarschuwde om niet alleen met asielzoekers het bos in te gaan. Zo erg zit de schrik erin door al die verhalen, alsof het allemaal verkrachters zijn.’
Sinds enkele jaren heerst in Cranendonck maatschappelijke en politieke onrust over het azc, dat gevestigd is op een klein deel van het voormalige kazerneterrein. Dat is op zich al een trendbreuk met het verleden. Want sinds de Tweede Wereldoorlog worden in ‘Buul’, zoals Budel kortweg heet in de Brabantse volksmond, vreemdelingen van diverse pluimage opgevangen.
Eerst waren het de Ambonezen, afkomstig uit voormalig Nederlands-Indië. In 1956 kwamen de Hongaarse vluchtelingen. Dan had je nog de gastarbeiders uit Spanje en Portugal die in de zinkfabriek in Budel-Dorplein of bij Philips in Maarheeze werkten. In 1963 namen Duitse militairen hun intrek in de Nassau-Dietzkazerne, in het kader van het uitwisselingsverdrag Budel-Seedorf. Ze bleven tot eind 2005. Na jaren van leegstand kwamen in 2014 de asielzoekers.
De enorme toestroom van vooral Syrische vluchtelingen vanaf 2015 werd, in tegenstelling tot andere Brabantse plaatsen als Steenbergen (‘daar moet een piemel in’) en Heesch (dood varken hangend in de boom), bijna schouderophalend verwelkomd. ‘We zijn wel gewend aan vreemdelingen die door de straten lopen’, zei een gemeenteraadslid in 2015 in de Volkskrant.
Maar sinds in het Buulse azc in 2018 ook een zogenoemde aanmeldstraat werd gevestigd, bedoeld om Ter Apel te ontlasten, nam de weerstand in rap tempo toe. Alle nieuwe asielzoekers moeten zich weliswaar allereerst in Groningen melden en laten registreren, maar een deel van hen wordt vervolgens naar het Brabantse dorp dicht bij de Belgische grens gedirigeerd om de hele procedure van aanmelding te doorlopen.
Bij een aanmeldstraat hoort ook een centrale opvanglocatie (COL), voor net aangekomen asielzoekers. De veiligelanders, die niet of nauwelijks kans maken op een verblijfsvergunning, zitten eveneens in zo’n centrale opvanglocatie. ‘Een broeinest van overlast’, zo noemen sommige gemeenteraadsleden van Cranendonck die locatie.
Na enkele ernstige steek- en vechtpartijen binnen het azc en een aantal incidenten erbuiten (waaronder winkeldiefstallen bij Jumbo en Kruidvat in Maarheeze) besloot de gemeenteraad in maart 2022 dat het azc per 1 juli 2024 dicht moest. Op die dag liep de omgevingsvergunning af, die een tijdelijke ontheffing van het bestemmingsplan (als defensieterrein) toestaat. Het college werd opgeroepen de vergunning niet te verlengen, waardoor het azc volgens de raad automatisch dicht zou moeten.
Dat was buiten de weerbarstige juridische praktijk gerekend van de bestuurs- en samenwerkingsovereenkomsten tussen de gemeente en opvangorganisatie COA. Die overeenkomsten lopen nog zeker tot medio 2028, met de mogelijkheid tot verlenging met telkens vijf jaar.
De lokale partij Elan (Echte Lokale Aandacht Nu) maakte de sluiting van het azc tot het belangrijkste thema van de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 en won met overmacht. De nieuwe Elan-wethouder Henny Driessen liet juristen uitzoeken of Cranendonck al medio 2024 van het azc af kon, maar kwam tot de conclusie: dat kan dus niet.
Vervolgens onderhandelde hij bijna een jaar met het COA over ‘een ander, kleiner azc met minder overlast’. Eind mei presenteerde het college een conceptakkoord: het maximale aantal opvangplekken in het azc gaat met eenderde omlaag van 1.500 tot 960. En het aantal plekken in de centrale opvanglocatie wordt drastisch verminderd van nu 1.200 tot maximaal 300.
‘De COL bestaat uit mensen uit allerlei landen, met allerlei redenen om te vluchten uit hun thuisland. Mensen met recht op asiel, maar ook mensen met heel weinig kans op asiel’, zei Driessen bij de presentatie. ‘We weten dat vooral die laatste groep het grootste deel van de overlast veroorzaakt. Dus een kleinere COL gaat echt leiden tot minder overlast in Cranendonck.’
Hij legde het conceptakkoord begin juli voor aan de gemeenteraad, die niet tevreden bleek. Een meerderheid van de raad steunde een amendement van het CDA waarin de wethouder wordt opgeroepen opnieuw naar de onderhandelingstafel te gaan, met als voornaamste doel om de COL op korte termijn nog verder af te bouwen.
Het amendement werd niet gesteund door zijn eigen partij Elan en coalitiepartij VVD. Zij wilden de conceptovereenkomst zelfs op veel meer punten aangepast zien, waaronder bijvoorbeeld de tijdsduur, maar een amendement van die strekking haalde geen meerderheid.
‘Nóg vier jaar 1.500 opvangplekken en daarna nog tien jaar 960 opvangplekken valt voor ons binnen de categorie ‘grootschalig’’, verklaarde Elan-raadslid Geert Rijkers. ‘Het COA is wat ons betreft onvoldoende tegemoetgekomen aan de wensen van de gemeente.’
Bij het debat bood Rijkers opvallend genoeg de bevolking van Cranendonck zijn excuses aan. ‘Het azc was bij de verkiezingen in 2022 een belangrijk verkiezingsthema. Vanwege ons standpunt om dit azc te sluiten kwam Elan vrijwel zeker als grootste partij uit de verkiezingen’, aldus het Elan-raadslid. ‘Namens Elan zeg ik dan ook: sorry, ondanks onze inzet is het niet gelukt om het azc in zijn huidige vorm in 2024 te sluiten.’
Zo blijft de toekomst van het azc in Budel nog wel een tijdje ongewis. Het college van B en W heeft laten weten ‘opnieuw in gesprek te gaan met het COA, maar kan van tevoren geen garanties geven over het resultaat’. De opvangorganisatie zegt kennis te hebben genomen van de wens van de gemeenteraad. ‘Mocht het college van B en W zich bij het COA melden met nieuwe wensen ten aanzien van de principeovereenkomst, zal het COA daarop reageren’, antwoordt een woordvoerder desgevraagd. ‘Wij voeren geen gesprekken over de toekomst van azc Cranendonck via de media.’
Elan en andere partijen die tegenstander zijn van het azc hebben hun hoop ook gevestigd op het ministerie van Defensie. Dat zoekt met het oog op de toegenomen internationale spanningen in heel Nederland extra oefenterreinen en heeft daarbij ook het oog laten vallen op de Nassau-Dietzkazerne in Budel.
Uit inwonersonderzoek dat vorig jaar is gehouden, blijkt niet alleen dat 56 procent van de ruim vierduizend Cranendonckers die de enquête invulden, geen asielopvang meer wil in Budel. Ook staat 64 procent positief tegenover een militaire kazerne als mogelijke toekomstige invulling van het terrein.
Harm van Leuken laat in de tuin van zijn ouders met nauwelijks verholen trots het zwarte shirt en jack zien waarmee de vier burgerwachten altijd op pad gaan. ‘Buurtpreventie Maarheeze’ staat erop, met de afbeelding van een oog (‘we houden alles in de gaten’) en daarbinnen een vuist (‘dat slaat op samenwerking’).
Die vuist staat zeker niet voor geweld, onderstreept hij. ‘We zijn altijd geweldloos, tenzij zij zelf geweld tegen ons gebruiken’, aldus Van Leuken. ‘Dan mogen we een burgerarrest uitvoeren: iemand tegen de muur zetten of iemand op de grond leggen. We mogen zoveel geweld gebruiken als nodig is om iemand onder controle te houden.’
De burgerwachten hebben daarvoor een (zelf opgesteld) contract ondertekend. Maar Van Leuken kan soms niet voorkomen dat andere Cranendonckers wel geweld gebruiken, als ze uitrukken na melding van een incident in de WhatsApp-groep AZC Meldpunt. ‘Vorige maand is een asielzoeker nog flink aangepakt door die gasten’, zegt Van Leuken. ‘Hij had een step gestolen en een paar auto’s bekrast. Ze sloegen hem een blauw oog en dikke lip, en sleepten hem over de grond. Dan krijg ik er de rust ook niet meer in. De politie kwam maar net op tijd.’
Marie Beenackers van het Inwonerscollectief vindt zulke ‘klopjachten’ op asielzoekers verschrikkelijk. Ze heeft geen goed woord over voor de burgerwachten, die ze ‘een soort knokploeg’ noemt. ‘Iedereen met een kleurtje wordt opeens als verdacht gezien’, zegt ze. ‘Zelfs statushouders die hier al twintig jaar wonen en een verblijfsvergunning hebben, voelen zich bekeken en gecontroleerd als ze naar de Jumbo gaan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant