In hun bakermat in de Chinese provincie Sichuan trekken panda’s in gevangenschap veel toeristen. Met hun wilde soortgenoten verderop gaat het niet goed. Een nationaal park moet ertoe leiden dat de geliefde beer zich beter kan voortplanten.
‘Xing Rui, Xing Rui, kijk eens hier!’ Enkele toeristen op een uitzichtplatform proberen de aandacht van een panda te trekken die slechts enkele meters voor hen zit, maar met zijn rug naar hen toe. Xing Rui, een 15-jarige panda, is net door een verzorger ‘ondeugend’ en ‘energiek’ genoemd, maar lijkt vandaag eerder sloom. Panda’s in gevangenschap reageren soms op hun naam, maar Xing Rui dit keer niet. Hij blijft onverstoorbaar op zijn bamboestok kauwen.
Het is een typisch tafereel in de pandabasis van Baoxing, in de provincie Sichuan, de bakermat van de reuzenpanda’s in China. Baoxing – een bergachtig gebied op drie uur rijden van provinciehoofdstad Chengdu – is een van de vele plaatsen in Sichuan die een graantje van het pandatoerisme proberen mee te pikken. Baoxing heeft een pandamuseum, een pandavakantiedorp en een pandabasis met vier ‘gepensioneerde’ dieren: te oud voor de voortplanting, nog steeds een magneet voor toeristen.
Over de auteur
Leen Vervaeke is correspondent China voor de Volkskrant. Zij woont in Beijing. Eerder was ze correspondent België.
De echte bijzonderheid van Baoxing is niet deze pandabasis. Dat zijn de groene bergen in de verte, waar 181 wilde panda’s leven, onbereikbaar voor toeristen. Die bergen maken sinds 2021 deel uit van een Nationaal Park voor Reuzenpanda’s, dat het leefgebied van de pandaberen in China aanzienlijk heeft vergroot, van 13.900 naar 25.900 vierkante kilometer. Zowat heel Baoxing, met 3.114 vierkante kilometer iets groter dan de provincie Groningen, is veranderd in beschermd natuurgebied.
Het Nationaal Park voor Reuzenpanda’s werd in 2017 aangekondigd, om de bescherming van panda’s te verbeteren. De wereldwijd geliefde beren gelden in China als een ‘nationale schat’, en een diplomatieke troef, dankzij het internationale uitleenprogramma. Vorig jaar zaten er 56 Chinese panda’s in buitenlandse dierentuinen, onder meer in Ouwehands Dierenpark in Nederland. Beijing zet die ‘uitgeleende’ (tegen betaling) panda’s graag in om zijn imago te verbeteren.
Tegelijkertijd zijn de wilde panda’s in China er niet goed aan toe. Bij de laatste telling in 2013 werden er 1.864 geteld. Het grootste probleem is dat de panda’s erg versnipperd leven, in kleine gebieden die van elkaar zijn afgesneden door wegen, steden, landbouw of industrie. Van de 33 pandahabitats zijn er slechts 6 met meer dan honderd dieren en 22 tellen zo weinig panda’s dat hun voortplanting in het gedrang komt. Wilde panda’s gelden als ‘kwetsbaar’ op de rode lijst van bedreigde diersoorten.
Het nationaal park moet daar verandering in brengen: het beschermde natuurgebied van 22 duizend vierkante kilometer (zowat de helft van Nederland) moet de kleine, geïsoleerde pandahabitats met elkaar verbinden, zodat de panda’s met elkaar kunnen mengen en zich kunnen voortplanten. Sinds 2021 is het plan in uitvoering: wegen, mijnen en waterkrachtcentrales in het gebied zijn gesloten, landbouwgronden herbebost en dorpen verhuisd. In 2030 moet het werk af zijn.
Dat werk is niet eenvoudig. Neem Baoxing: dat telt naast 181 wilde panda’s ook vijftigduizend inwoners, van wie een deel voor hun inkomen afhankelijk is van houthakken, mijnbouw of landbouw, en als dat wegvalt, vooral uitwijkt naar het groeiende pandatoerisme. Het stelt de lokale overheden voor lastige vragen. Hoe kunnen mensen en panda’s samenleven? Hoe kan natuurbescherming samengaan met economische ontwikkeling? En hoe helpt een gevangen panda als Xing Rui zijn wilde soortgenoten?
Voor antwoorden op die vragen gaan we naar Ya’an, de prefectuur in Sichuan waarin Baoxing gelegen is. Ya’an herbergt meer dan een kwart van het Nationale Park voor Reuzenpanda’s en profileert zich uitdrukkelijk als bestemming voor pandatoerisme. Het is een gebied van woeste bergen en diepe valleien, afgewisseld met stadscentra vol pandaparafernalia. Op elke straathoek staat een pandabeeld, op elke muur een pandaschildering. Er zijn zelfs openbare toiletten in de vorm van een panda.
De reis naar Ya’an is georganiseerd door de State Council, de Chinese regering. Zo’n overheidsreis heeft als voordeel dat we veel betrokken functionarissen en experts kunnen spreken, en toegang krijgen tot doorgaans afgesloten natuurgebieden. Deze sprekers zijn door de State Council geselecteerd en bieden dus vooral informatie die de overheid in een gunstig daglicht stelt. We spreken achteraf ook met een buitenlandse expert om die informatie beter te kunnen beoordelen.
De reis begint in de pandabasis van Bifengxia, zo’n 20 kilometer buiten de grenzen van het nationaal park. Dat lijkt op het eerste gezicht vooral een dierentuin, met zestig panda’s in gevangenschap. Toeristen rijden er rond in busjes, slaken verrukte kreten bij het zien van de schattige panda’s en kopen plucheberen in souvenirshops. Het is een luxedierentuin, met ruime en weelderig groene verblijven voor de panda’s, maar het lijkt weinig relevant voor de bescherming van panda’s.
En toch, volgens de Chinese experts is Bifengxia cruciaal. De basis fungeert als fokfaciliteit van het Chinese Beschermings- en Onderzoekscentrum voor Reuzenpanda’s, de instelling die in China verantwoordelijk is voor pandabescherming. De bedoeling is om panda’s in gevangenschap te fokken, te trainen om in het wild te overleven en daarna uit te zetten in de kleine, geïsoleerde pandahabitats. Volgens de Chinese experts gaan het nationaal park en de herintroductie van panda’s hand in hand.
‘Met de invoering van het nationaal park beginnen sommige pandagebieden weer met elkaar verbonden te raken, maar dat is een proces dat tijd vraagt’, zegt Zhang Hemin, hoofdexpert van het Beschermings- en Onderzoekscentrum. ‘Maar als we niet ingrijpen, dreigen sommige kleine populaties al binnen een paar jaar uit te sterven. We moeten panda’s vanuit gevangenschap in het wild herintroduceren. Dat werk is heel urgent.’
Het kweekprogramma is niet zonder controverse. De wildtraining is duur – zo’n 130 duizend euro per panda per jaar, aldus een expert – en voorlopig niet erg succesvol. Sinds 2003 zijn er slechts elf panda’s uitgezet, waarvan er negen hun vrijlating hebben overleefd. Tegelijk worden er wel veel panda’s in gevangenschap geboren: in 2023 waren het er 46. Die zijn erg lucratief: ze trekken toeristen, en buitenlandse dierentuinen betalen 1 miljoen euro per jaar per ‘uitgeleende’ panda.
Dat maakt dat een plek als Bifengxia meer pandacommercie uitstraalt dan pandabescherming. Zo wordt de verjaardag van Xiang Xiang, een panda die in Japan is geboren en busladingen Japanse fans trekt, gevierd met ballonnen, vlaggen en merchandise. Verderop zit Fan Xing, die in 2020 in Ouwehands werd geboren en vorig jaar naar China kwam. De in het buitenland geboren panda’s leveren veel geld op, maar zijn bij terugkeer te oud om nog in het wild te kunnen aarden.
Bifengxia is maar één kant van het verhaal. Een andere kant is te zien op de pandabasis van Daxiangling, zo’n 100 kilometer zuidelijker. Daxiangling ligt diep verscholen in het Nationaal Park voor Reuzenpanda’s, op een uur rijden van de bewoonde wereld, via een steeds smallere weg vol haarspeldbochten. In de bergen rond de basis leven 41 wilde panda’s, verdeeld over drie kleine habitats. Normaal worden hier geen mensen toegelaten, op opzichters en wetenschappers na.
Op de basis van Daxiangling worden de wilde panda’s bestudeerd en wordt onderzocht hoe de drie leefgebieden met elkaar kunnen worden verbonden. ‘Tussen de habitats is er een gebied zonder bamboe, waardoor de panda’s niet kunnen oversteken’, zegt Wang Wei, hoofd van het opzichtersteam. ‘We planten nu bamboe om het gebied te herstellen. Zo proberen we een corridor te creëren om de pandapopulaties met elkaar te verbinden.’
In Daxiangling wonen amper mensen en is het aanplanten van een bamboebos niet zo’n probleem. Maar dat is niet overal zo eenvoudig. In het noordelijker gelegen Baoxing, waar 181 wilde panda’s en vijftigduizend inwoners leven, zijn er meer botsende belangen. Bij de invoering van het Nationaal Park voor Reuzenpanda’s werd 81,7 procent van het oppervlak van Baoxing aangeduid als beschermd natuurgebied. Dat betekende veel minder ruimte voor mijnbouw, landbouw of bewoning.
Baoxing is een bergachtig gebied, op de rand van het Tibetaans plateau. Het omvat een stad en een industriezone, geconcentreerd langs twee rivieren, die buiten het nationaal park vallen. Maar veel hoger gelegen dorpen in Baoxing kwamen binnen het natuurgebied te liggen en moesten plaatsmaken voor de panda’s. Zo zijn 168 bergbewoners verhuisd naar een nieuw, lager gelegen dorp. In de voorbije tien jaar werden in Baoxing 51 van zulke nieuwe dorpen gebouwd voor hervestiging.
In het verleden werden dorpelingen vaak gedwongen om te verhuizen, zonder veel hulp of compensatie. ‘Het was niet makkelijk om werk te vinden’, zegt Wang (49), die eind jaren negentig zijn dorp moest verlaten en nu als taxichauffeur in de stad werkt. ‘We moesten ons land teruggeven aan de natuur en bamboe planten, zodat de panda’s konden eten. De compensatie was beperkt.’ Wang had geen andere keuze. ‘Maar ik was liever in mijn dorp gebleven. De lucht is daar beter.’
De lokale overheid in Baoxing lijkt van die ervaringen te hebben geleerd en gaat nu voorzichtiger te werk. Oudere inwoners die niet uit hun dorp willen vertrekken, hebben toestemming gekregen om te blijven, zolang ze de natuur niet schaden. Houtkap is verboden, maar honingbijen houden of groenten telen is toegestaan. ‘Sommige zaken vergen maatwerk’, zegt Zheng Congjun, al dertig jaar betrokken bij het pandabeheer in Baoxing. ‘Die oudere mensen hebben weinig impact op de panda’s.’
Daarnaast speelt ook het pandatoerisme een grote rol. Aan de rand van het nationaal park in Baoxing is een pandabasis geopend, met vier panda’s, waaronder de slome Xing Rui. De basis trekt ’s zomers volop toeristen en heeft zelfs een limiet van duizend bezoekers per dag ingesteld. Vlak bij de basis is een vakantiedorp gebouwd, waar de 168 verplaatste bergbewoners een nieuwe stek hebben gekregen. Ze worden geholpen om gastenverblijven te openen, met trainingen en goedkope leningen.
Zo probeert Baoxing een evenwicht te vinden, tussen de inwoners, toeristen en gevangen panda’s, en de wilde panda’s in het nationaal park. ‘De meeste inwoners zijn tevreden’, zegt Zheng, lopend door de pandabasis. ‘De jongeren willen weg uit de dorpen om hun leven verbeteren, en de ouderen die blijven, overlijden geleidelijk. Zo neemt de bevolking vanzelf af.’ Hij wijst naar Xing Rui, kauwend op zijn bamboestok. ‘En die gepensioneerde panda’s, die kunnen hier rustig hun oude dag slijten.’
De Chinese overheid houdt normaal ongeveer elke tien jaar een officiële telling van het aantal wilde panda’s. Dat gebeurde al vier keer. Door die telling werd eind jaren tachtig alarm geslagen: van de 2.459 panda’s in 1977 waren er in 1988 slechts 1.114 over, vooral door de menselijke activiteiten in hun habitat. De panda kwam prompt op de lijst van bedreigde diersoorten terecht.
In 2003 bleek het aantal panda’s gestegen naar 1.596, en in 2013 naar 1.864 (mogelijk deels door wijzigingen in het telgebied). De status van de panda werd daarop afgeschaald van ‘bedreigd’ naar ‘kwetsbaar’. Sindsdien heeft geen pandacensus meer plaatsgevonden. Volgens betrokkenen heeft covid tot vertraging geleid, maar is er ook discussie over de telmethoden.
Omdat wilde panda’s moeilijk te lokaliseren zijn, wordt voor de telling pandapoep verzameld, die op basis van DNA wordt geanalyseerd. Dit proces neemt telkens een paar jaar in beslag. Nieuwe technologieën kunnen het tellen mogelijk vergemakkelijken. Alle experts tijdens de reis gaan ervan uit dat de stijgende lijn is doorgezet, maar niemand durfde zich aan een schatting te wagen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant