Dinsdagavond staat de Algerijnse boksster Imane Khelif in de ring voor de halve finale. Haar deelname aan de Olympische Spelen roept vragen op over de grens tussen man en vrouw: is die eigenlijk wel te bepalen?
Na twee klappen en 46 seconden gaf de Italiaanse Angela Carini het donderdag op, in de achtste finale van het olympisch bokstoernooi voor vrouwen tot 66 kilo. ‘Het is niet eerlijk!’, riep ze uit, waarna ze weigerde mee te doen aan het slotritueel waarbij de scheidsrechter de arm van de winnende bokser omhoog steekt.
Carini bood nadien haar excuses aan, maar het kwaad bleek al geschied: het ongebruikelijk korte duel en de uitlating van Carini vestigden opnieuw de aandacht op haar tegenstander, de Algerijnse bokser Imane Khelif. Zij kwam vorig jaar in het nieuws toen ze vlak voor de finale van het WK boksen werd gediskwalificeerd. Khelif zou op basis van een seksetest niet voldoen aan de criteria om mee te doen aan de vrouwencompetitie, aldus de Internationale Boksbond (IBA).
Wat voor soort test het was, wie die test uitvoerde en wat de resultaten waren, is niet duidelijk. In reactie op de ophef rondom Khelifs deelname aan de Olympische Spelen zegt de IBA in een statement dat het niet gaat om een testosterontest, maar om een andere ‘erkende, vertrouwelijke test’. Oemar Kremljov, voorzitter van de IBA, zei na de diskwalificatie tegen Russische staatsmedia dat Khelif zowel het X- als het Y-chromosoom heeft.
De betrouwbaarheid van zowel de IBA als Kremljov is echter twijfelachtig. Beide staan bekend om corruptie en warme banden met het Kremlin – des te opmerkelijker aangezien de test werd afgenomen vlak nadat Khelif een Russische tegenstander had verslagen. Zelf zegt Khelif verwikkeld te zijn geraakt in een complottheorie.
Ondanks de dubieuze informatie gingen publieke personen als de Italiaanse premier Giorgia Meloni en youtuber Logan Paul mee in het narratief van de bond.
‘Dit is de puurste vorm van kwaad, dat zich vlak voor onze ogen ontvouwt. Een man mocht op het wereldtoneel een vrouw in elkaar slaan en haar levensdroom verpletteren. Er moet een einde komen aan deze illusie’, tweette Paul.
Op sociale media krijgt Khelif sinds het duel bakken vol haatberichten over zich heen, de laatste dagen gevolgd door talloze steunbetuigingen.
Het Internationaal Olympisch Comité (IOC), dat de IBA vanwege corruptie sinds een jaar niet meer erkent, gaat niet mee in het narratief van de boksbond: Khelif staat dinsdagavond gewoon in de ring tijdens de halve finale in Parijs.
Ook de Taiwanese Lin Yu-ting, die om dezelfde reden werd gediskwalificeerd voor het WK, doet mee aan het bokstoernooi, in een andere gewichtsklasse. Enige voorwaarde om deel te nemen aan vrouwencompetities op de Spelen is een ‘V’ in het paspoort.
‘Uit decennialange ervaring weet het IOC: er bestaat geen uitsluitende geslachtstest’, zegt Margriet van Heesch, die als cultuurwetenschapper verbonden is aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde op de geschiedenis van intersekse.
‘Tot 1968 werd op basis van uiterlijke kenmerken bepaald wie mocht meedoen aan de mannen- en wie aan de vrouwencompetitie. Daarvoor werd gekeken naar de uiterlijke geslachtskenmerken van sporters.’
Met de opkomst van de genetica kwam er een einde aan die invasieve vleeskeuring: voortaan gold iemand met XX-geslachtschromosomen als vrouw, en iemand met XY-geslachtschromosomen als man. Een binaire benadering van sekse die volgens genetici niet opgaat, zegt Van Heesch, want niet iedereen met XY-chromosomen ontwikkelt zich als man.
‘Belangrijker dan die XY-chromosomen zijn de genen óp die chromosomen, die bepalen of je testosteron aanmaakt en of je lichaam dat hormoon ook kan herkennen en verwerken.’
Door genvariaties kunnen mensen ondanks hun XY- of XX-chromosomen allerlei seksekenmerken ontwikkelen – er bestaan zo’n 43 variaties van intersekse. Denk aan de combinatie van een vagina en inwendige teelballen. Of wel eierstokken, maar geen baarmoeder en vagina.
Sommige sporters hebben XY-chromosomen, maar zijn door hun gencombinatie níét ontvankelijk voor testosteron en ontwikkelen zich daardoor als vrouw met inwendige teelballen. Door hun (gedeeltelijke) ongevoeligheid voor testosteron ondervinden zij ondanks eventuele hoge waarden van het hormoon niet de voordelen daarvan, zoals de aanmaak van meer spiermassa en rode bloedcellen.
Chromosoomtests boden dus geen soelaas, en vormden bovendien een enorme inbreuk op de privacy en het leven van atletes – velen wisten zelf niet eens dat zij intersekse waren. Vanaf 1992 was het nieuwe criterium daarom: is de sporter genetisch wel of niet ontvankelijk voor testosteron?
‘Maar ook dat is niet afdoende om te bepalen of iemand man of vrouw is’, zegt Van Heesch. ‘Er spelen nog meer genen een rol. Het kan bijvoorbeeld ook zo zijn dat het lichaam in het geheel geen mannelijke hormonen aanmaakt. Over welk gen de doorslag geeft tussen man of vrouw, bestaat geen wetenschappelijke consensus.’
Voordat de seksetest helemaal werd geschrapt, stapte het IOC in 2012 over op hormoonwaarden: vrouwen mochten sindsdien maximaal 10 nanomol testosteron per liter in hun bloed hebben. Gezien de variatie in ontvankelijkheid voor testosteron was dit nog steeds geen bevredigende maatstaf – die is er simpelweg niet. ‘Het onderscheid tussen man en vrouw is niet zwart-wit’, zegt Van Heesch.
Vrouwen – en ook mannen overigens – komen in talloze variaties. Van Heesch: ‘Die variatie is nu juist waar de Spelen om draaien. Simone Biles is 1 meter 42. Dat is ook een genetische variatie waarvan je zou kunnen zeggen: daar heeft zij voordeel van bij het balanceren op de balk.
‘De aandacht voor en hardheid van deze discussie is terug te voeren op seksisme ten aanzien van alles wat niet is in te delen binnen de binaire benadering van man en vrouw. Niemand vraagt aan mij hoe het eruitziet tussen m’n benen, maar zodra je trans of intersekse bent, wil iedereen dat van je weten.’
Het IOC is ‘bedroefd door de verbale mishandelingen’ die Khelif en Lin Yu-ting ten deel vallen. IOC-voorzitter Thomas Bach probeerde zaterdagavond een einde te maken aan de commotie: ‘We hebben te maken met twee boksers die zijn geboren als vrouw, die zijn opgevoed als vrouw, die als vrouw in hun paspoort staan vermeld en die al jaren boksen in de vrouwencompetitie. Maar er zijn mensen die alsnog zelf willen bepalen wat een vrouw is.’
Andere topsporters met profijt van natuurlijke variatie:
Finse langlaufer en olympische medaillewinnaar die werd beschuldigd van vals spel, totdat aan het einde van zijn carrière werd ontdekt dat zijn lichaam natuurlijke doping aanmaakte. Hij bleek een zeldzame genetische mutatie te hebben die hem hypergevoelig maakte voor epo. Daardoor produceerde zijn beenmerg veel meer rode bloedcellen, de cellen die zuurstof vervoeren. Dat leverde hem een uitzonderlijk uithoudingsvermogen op.
Voormalige olympische zwemgiganten met een voordelige lichaamsbouw. Phelps heeft ongewoon lange armen (spanwijdte 2 meter 3), die als een soort schoep door het water ploegen. Thorpe kreeg de bijnaam ‘Thorpedo’ vanwege zijn enorme voeten. Met zijn schoenmaat 53 heeft hij in feite aangeboren zwemvliezen.
Duitse professionele armworstelaar met een rechterarm van bijna een halve meter in omtrek. Heeft een zeldzame aangeboren botaandoening waardoor zijn rechterarm van nature groter en sterker is dan zijn linker.
Voormalig Russische profbasketballer met een lengte van 2 meter 5 en schoenmaat 47.
Servische basketballer die uitkomt in de Amerikaanse NBA-competitie en daar de speler is met de grootste handen. Zijn kolenschoppen zijn 27,3 centimeter lang en 30,5 centimeter breed.
Amerikaanse ultraloper, bijgenaamd ‘de man die altijd door kan rennen’. Door een zeldzame genetische mutatie breekt zijn lichaam lactaat heel snel af, waardoor zijn spieren niet moe worden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant