Nu de Nederlandse Spoorwegen de prijs van treinkaartjes fors verhoogt, zou nationalisering weer een optie moeten zijn. Het argument dat de markt efficiënter is, gaat in ieder geval niet meer op.
Treinkaartjes gaan met 8,7 procent omhoog, liet de NS onlangs weten. Dit komt bovenop de ‘reguliere inflatie’. De reden: het bedrijf blijft verlies lijden, onder andere door minder treinreizigers. Dat een forse prijsverhoging ongetwijfeld voor nóg minder treinreizigers zal zorgen, lijkt niet bij Wouter Koolmees, directeur van de NS, op te komen.
Het zou de staat – de enige aandeelhouder van de NS – sieren om na deze zoveelste prijsverhoging een periode van bezinning en reflectie in te lassen. De NS loopt namelijk sinds haar privatisering in de jaren ’90 allerminst als een trein. Want waarom leek een privatisering toentertijd een goed idee? En moet ons openbaar vervoer überhaupt in de eerste plaats kostenefficiënt zijn?
Wellicht kunnen we het woord, dat voor de jaren ’90 nog heel normaal was om met de NS te associëren, weer eens in gebruik nemen: nationalisatie.
Over de auteur
Savriël Dillingh is marktfilosoof en bedrijfsethicus. Hij doceert en doet onderzoek aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Al bij de eerste lettergreep van dit woord loopt de gemiddelde commercieel econoom rood aan. Want, zo gaat het verhaal, de staat is een log, duur en bureaucratisch instrument. De markt zou vele malen efficiënter dan de staat zijn. Altijd. Als je iets goeds op wilt tuigen, dan moet dat nu eenmaal via commercieel winstbejag.
Dat dit verhaal al decennialang empirisch ontkracht wordt (door onder andere de NS), maakt dan niet uit. Maar nu de zombie van het neoliberalisme zelfs onze nationale spoorwegen dreigt op te vreten, is het tijd dat verhaal opnieuw onder de loep te nemen.
Zo beweert topeconoom Mariana Mazzucato dat de staat in sommige situaties vrijwel altijd betere resultaten lijkt te leveren. Maar welke institutie er onder de streep het meest efficiënt uitkomt, blijkt namelijk toch echt van allerlei contextuele factoren af te hangen. Belangrijk is om duidelijk te hebben wat het uiteindelijke doel van een onderneming is, en of er redenen zijn die een staat- of marktuitvoering in de weg zouden kunnen zitten.
Wanneer er serieuze schaalvoordelen aanwezig zijn voor een onderneming, lijkt de staat het eigenlijk altijd beter te doen. Zoals bij – ik noem maar wat – nationale spoorwegen. Dat soort schaalprojecten hebben er namelijk ontzettend veel baat bij om via een monopolie te worden geëxploiteerd.
Helaas is de markt notoir slecht in het efficiënt houden van monopolies. De competitie die nodig is om de markt tot efficiëntie te manen, is in een omgeving zonder concurrenten immers moeilijk te bewerkstelligen. Kijk voor bewijs naar de spoorwegen in de Verenigde Staten, die door een vernietigende concurrentiedrang nooit het kwaliteitsniveau van sommige Europese, genationaliseerde spoorwegen hebben gehaald.
Maar zelfs als moderne inzichten niet aan de kant van een genationaliseerde NS zouden staan, is er een vraag die we onszelf verplicht zijn te stellen: waarom zou openbaar vervoer in hemelsnaam groene cijfers moeten kunnen laten zien? Fietspaden bedruipen zichzelf ook niet, werkloosheiduitkeringen ook niet. In ieder geval niet op de korte termijn. Dat zijn namelijk diensten die een samenleving in de eerste plaats niet aanbiedt omdat ze geld opbrengen, maar omdat dat soort projecten onze levens mooier maken. Dat is immers de belofte van een georganiseerde samenleving.
In economische termen biedt een genationaliseerde infrastructuur belangrijke positieve neveneffecten. En dan heb ik het nog niet eens over het verminderen van uitstootgassen en minder files, hetgeen we ook mee mogen rekenen in de kosten- en batenanalyse.
Nee, in de algemene zin zorg je er met een flexibele bevolking voor dat mensen elkaar sneller vinden en daarmee sneller en makkelijker samenwerkingen met elkaar aangaan. Het zien en incalculeren van dit soort positieve neveneffecten vereist echter een langetermijnvisie.
Wie durft nationalisering weer eens ter sprake te brengen? NS-directeur Wouter Koolmees zal het niet doen, want die verdient bijna 500 duizend euro per jaar – ver boven de Balkenendenorm. En ondertussen is een vliegticket van Eindhoven naar Londen goedkoper dan een enkeltje Eindhoven-Amsterdam. Het zal een grootschalige reorganisatie vereisen, maar ons openbaar vervoer is nog te redden. Dan moeten we alleen wel dat woord weer in de mond durven te nemen.
De NS lijdt grote verliezen door te hoge kosten, te weinig reizigers en wanbeleid, al wordt dat laatste niet genoemd. En wat doe je dan? Je laat medewerkers afvloeien en je verhoogt de prijzen van de kaartjes.
Overheid, grijp in en laat Wouter Koolmees ook direct en zonder gouden handdruk afvloeien. Maak van de NS een staatsbedrijf en het openbaar vervoer gratis, verdicht het spoorwegnet en laat meer treinen rijden. Alleen dan krijg je verstokte autorijders de trein in, los je het fileprobleem op, voorkom je dat nieuw asfalt moet worden aangelegd en zal blijken dat de kosten onder de streep meevallen. Dat noemt men ‘beleid’.
Hans Nagtegaal, Bussum
De NS gaat tegenvallende resultaten te lijf met forse prijsverhoging, aldus de Volkskrant van 2 augustus. Afgelopen weken hebben we een uitgebreide treinreis gemaakt in Japan. Wat een verademing: treinen vertrekken precies op tijd, treinen zijn helemaal schoon, treinen stoppen precies op de goede plaats. Je kan instappen waar je tussen de lijntjes staat te wachten. Geen eersteklas, dus je staat nooit voor een verkeerde deur. Je rijdt altijd vooruit. Bij eindpunt wordt rugleuning handig omgeklapt.
Terug in Nederland hadden we meteen vijftien minuten vertraging, moesten een stuk lopen voor het instappen, reden we achteruit met vieze tafeltjes en rommel en liepen onderweg nog eens tien minuten extra vertraging op.
We kregen meteen heimwee naar Japan. Misschien een idee voor een studiereis voor de NS.
Richard de Boer, Bergen op Zoom
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant