De bloedigste protesten in de recente geschiedenis van Bangladesh kregen maandag een overwachte ontknoping. Premier Sheikh Hasina ontvluchtte per helikopter het land en diende haar ontslag in. Daarmee komt een einde aan een premierschap dat steeds meer weg had van een dictatuur.
Sheikh Hasina, die bekendstond als een vrouw die haar eigen pr goed op orde had, moet maandag al vroeg hebben geweten hoe laat het was. Terwijl tienduizenden demonstranten in de straten van Dhaka om haar aftreden schreeuwden, dacht zij niet aan hen of aan de-escalatie, maar aan een video. Nog één keer wilde zij het verhaal regisseren en haar volk toespreken, met het portret van haar geliefde vader, die Bangladesh naar de onafhankelijkheid leidde, zoals altijd achter zich.
Maar de premier misrekende zich, zoals ze dat de voorbije maand doorlopend deed. De menigte die zich had verzameld bij de poorten van de Ganabhaban, haar residentie, beklommen het zwarte hekwerk nog voordat de video goed en wel was opgenomen. Hasina’s tijd was om. Vanuit de militaire helikopter waarmee zij en haar zus halsoverkop vertrokken, moet ze hebben gezien hoe met haar residentie ook haar nalatenschap in de hens ging. Luttele minuten later maakte ze haar aftreden bekend.
Over de auteur
Iva Venneman is buitenlandredacteur van de Volkskrant.
Daarmee is een einde gekomen aan het premierschap van een in 2014 democratisch verkozen vrouw, die de voorbije jaren steeds meer zuurstof uit de Bengaalse samenleving kneep. Onder haar bewind werden de oppositie en vrije media monddood gemaakt. Van een eerlijk democratisch proces was volgens analisten de laatste jaren steeds minder sprake. Hasina’s laatste herverkiezing begin dit jaar werd alom als schijnvertoning beschouwd.
En toch, wie een paar maanden geleden had gezegd dat de 76-jarige Hasina het veld zou ruimen, zou niet zijn geloofd. Het was aanvankelijk ook niet de insteek van de demonstratiegolf, die tot haar aftreden leidde. Want wat nu een brede landelijke beweging is, was een maand geleden slechts een vreedzaam studentenprotest.
Dat studentenprotest had één doel: het terugdraaien van een omstreden regeling die (klein)kinderen van ‘vrijheidsstrijders’ uit de Bengaalse onafhankelijkheidsoorlog voorrang geeft op overheidsbanen. Deze regeling was in het voordeel van de aanhangers van de Awami League-partij van premier Hasina, omdat die partij voortkwam uit de onafhankelijkheidsbeweging.
Dat het constitutioneel hof deze in 2018 afgeschafte regeling recentelijk terugdraaide, vonden de demonstranten onverteerbaar. Overheidsbanen zijn immers de weinige goedbetaalde banen op niveau in Bangladesh. Onder de groeiende groep hoogopgeleide jongeren aast iedereen op zo’n baan.
Tegelijkertijd moeten die eerste weken van protest in perspectief worden geplaatst: het deel van de 172 miljoen Bengalen dat praktisch of niet geschoold is, komt nooit voor een overheidsbaan in aanmerking. Hen liet de regeling koud.
Het was dan ook niet zozeer de regeling, maar eerder Sheikh Hasina zelf die de volkswoede op gang bracht. Dat deed ze door het op een persconferentie te wagen om de studenten ‘Razakars’ te noemen. Die verwijzing naar een groep ‘landverraders’ ten tijde van de onafhankelijkheidsoorlog geldt in Bangladesh nog altijd als een grove belediging.
De dag erna verplaatsten de protesten zich van de universiteiten naar de straten, waar het compleet uit de hand liep. De demonstranten namen het op tegen de politie, het leger en de aanhangers van Hasina’s partij. In vijf dagen tijd vielen er meer dan 200 doden en werden 2.300 mensen opgepakt. Het geweld stopte pas toen het constitutioneel hof de wetswijziging terugdraaide. Daarna gold een week een straatverbod en lag het internet elf dagen plat.
Hasina leek met deze keiharde repressie rust te hebben geforceerd. Dat de demonstranten haar excuses eisten, daar trok ze zich niets van aan. Ze gaf zoals altijd de oppositie de schuld en dat leek te werken: de straten bleven leeg.
Maar online smeulde de woede. ‘Student Movement against Democracy’, de groep achter de initiële protesten, moet dat hebben aangevoeld. Zaterdag verspreidde hun woordvoerder Asif Mahmud via Facebook: ‘Vanaf morgen verzoek ik de studenten om een positie in te nemen bij toegangswegen naar Dhaka. (...) We nodigen iedereen uit om mee te doen.’ Nu vroeg de beweging niet langer excuses van Hasina, maar eiste ze haar aftreden.
Aan de oproep werd zondag massaal gehoor gegeven. Lokale media zagen jonge mensen zij aan zij protesteren met hun ouders en docenten. Opnieuw liep het gigantisch uit de hand; er vielen 95 doden in één dag. Een dag later keerden tienduizenden Bengalen terug voor ‘de mars op Daka’. Dat moest volgens de organisatie het ‘finale antwoord’ worden.
Uiteindelijk kregen ze waar ze om vroegen. Hasina en haar zus vlogen maandag richting India, om later op de dag door te vliegen naar Londen, waar ze politiek asiel zullen aanvragen. Generaal Waqar-uz-Zaman, de legerleider die na Hasina’s vertrek op televisie het Bengaalse volk toesprak, belooft nu een ‘overgangsregering’ te installeren. Hij spreekt maandag nog met de aanvoerder van de studentenprotesten.
Een paar uur nadat Hasina was vertrokken, werd een aartsrivaal die tijdens haar bewind was opgesloten, oppositieleider en oud-premier Khaleda Zia, uit de gevangenis vrijgelaten. De 78-jarige Zia − echtgenote van de in 1981 vermoorde president Ziaur Rahman − verkeerde in slechte gezondheid en lag in een gevangenisziekenhuis. Ze was in 2018 veroordeeld tot zeventien jaar gevangenisstraf wegens corruptie. Zia’s partij heeft altijd volgehouden dat haar veroordeling politiek gemotiveerd was.
Vlak voordat Hasina in de helikopter stapte, dacht ze misschien nog even aan haar verzoeningspoging van twee dagen eerder: ‘De deuren van het Ganabhaban staan altijd open’, had ze op de staatstelevisie gezegd. Door diezelfde deuren gingen maandag duizenden Bengalen het vertrek van de premier binnen. Sommige vertrokken met hun handen vol kostbaarheden. Anderen ploften tevreden neer op het dak, hun benen bungelend over de rand. Hun taak zat erop.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant