Je probeert duurzaam te leven, maar bezwijkt dan toch voor die vliegreis of die hamburger. Gedragspsycholoog Marije van Gent promoveert op deze gevoelens van ‘klimaatambivalentie’. ‘Het moet schuren voordat er verandering komt.’
De oude auto was nu echt overleden, tijd om een nieuwe aan te schaffen. Maar wat voor een? Marije van Gent, gedragspsycholoog en gespecialiseerd in duurzaam gedrag bij de Hogeschool van Amsterdam en Wageningen Universiteit, had een duidelijk verlanglijstje. Met haar gezin houdt ze van kamperen, dus moet er flink wat bagage in de auto passen. Het klimaat en het milieu zijn haar lief, dus tijd voor de overstap naar elektrisch. Tot slot: niet te duur graag, een auto is voor haar geen statussymbool, zolang-ie je maar van A naar B brengt.
Zo begon een paar maanden geleden de zoektocht naar een nieuwe vierwieler. Een complexe zoektocht, want vind maar eens een betaalbare elektrische auto waar ook je campingtafel in past, je kookgerei, de luchtbedden, je slaapzakken en alle andere bagage die nodig is om een paar weken Dordogne met gezin tot een succes te maken. Dan toch maar een benzineauto?
Over de auteur
Tonie Mudde is chef van de wetenschapsredactie van de Volkskrant en presenteert onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos.
En zo, scrollend door websites met tweedehandsauto’s, daalde de ironie van het moment in bij Van Gent. Want precies dit is het onderwerp van haar promotie: de rol van interne conflicten bij duurzamere keuzen. Of, zoals de promovenda die kortsluiting zelf noemt in haar recente overzichtsstudie in Journal of Environmental Psychology: ‘klimaatambivalentie’.
Wél zeggen dat je zo min mogelijk CO2 wilt uitstoten, maar toch het vliegtuig pakken voor een vakantie in Italië. Is klimaatambivalentie niet gewoon een duur woord voor hypocriet gedrag?
‘Nee, in het woord ‘hypocriet’ zit een populistische framing. Met klimaatambivalentie bedoel ik de keuzestress die veel mensen dagelijks ervaren, juist doordat onze samenleving is ingericht op niet-duurzaam gedrag. Er zijn overal tankstations en goedkope benzineauto’s beschikbaar. Vliegen is in Europa vaak goedkoper en sneller dan de trein nemen. Daardoor gedragen mensen zich geregeld minder duurzaam dan ze eigenlijk zouden willen.’
En dat veroorzaakt psychisch ongemak, concludeert u in uw studie.
‘Klopt. Mensen willen graag consistent zijn. Je vindt iets en daar gedraag je je ook naar. Maar als je klimaatvriendelijk wilt leven en ook heel veel zin hebt in die hamburger, kost dat je hersenen veel energie. Alsof er twee tegenstrijdige inputs zijn: je wilt die hamburger wel, je wilt die hamburger niet.
‘Bij proefpersonen kun je met een aantal gerichte vragen ontdekken hoe ongemakkelijk ze die situaties vinden. Dat kan ook met experimenten waarbij mensen achter een computerscherm een plaatje zien en dan snel met de muis moeten aangeven of ze bij de afbeelding een positief of een negatief gevoel hebben.
‘Hoe langer die keuze duurt, hoe meer ambivalentie mensen ervaren. Daarbij zijn er natuurlijk flinke individuele verschillen: sommige mensen worstelen nu eenmaal minder met ambivalente gevoelens, die doen meer op de automatische piloot.
‘Het hangt ook erg van de situatie af hoe sterk het gevoel is. Wie op een terras een sigaret opsteekt, kan dit doen zonder erbij stil te staan wat dat betekent voor je gezondheid. Buiten voor de deur van het ziekenhuis roken zal eerder oncomfortabel voelen.’
Is deze kennis in te zetten om mensen duurzamere keuzen te laten maken?
‘Ik probeerde dat bij een experiment samen met de gemeente Amsterdam, door proefpersonen inzicht te geven in hun CO2-uitstoot bij het reizen. Zouden ze vaker de fiets of het ov nemen als ze zagen hoeveel meer CO2 ze uitstoten bij een autoreis?’
En, werkte het?
‘Helaas! Ik zag geen grote veranderingen in reisgedrag. Mogelijk kwam dat doordat mensen achteraf hun CO2-uitstoot zagen, dus als de beslissing om met de auto te gaan al genomen was. Ook is reisgedrag lastig te veranderen, dat zijn vaak ingesleten gewoonten.’
Of het interesseert mensen als puntje bij paaltje komt niet hoeveel CO2 ze uitstoten.
‘Dat betwijfel ik. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau blijkt dat driekwart van de mensen zich zorgen maakt over de gevolgen van de klimaatverandering.’
Toch werd de PVV de grootste partij, met in het verkiezingsprogramma een pleidooi te ‘stoppen met de hysterische reductie van CO2, waarmee we als klein landje ten onrechte denken het klimaat te kunnen ‘redden’’.
‘Dat is pijnlijk. Maar mensen kiezen een politieke partij vanwege meerdere standpunten, dus in hoeverre ze het ook eens zijn met dat klimaatstandpunt? Zelf zou ik liever een klimaatminister zien die maandelijkse persconferenties houdt over de stand van de energietransitie en duidelijk maakt dat we in een klimaatcrisis zitten.
‘Het zet natuurlijk de meeste zoden aan de dijk als overheden de samenleving zo inrichten dat duurzame keuzen makkelijk worden of zelfs de norm. Maar bewustwording helpt ook, waardoor het eerder gaat schuren bij mensen, bijvoorbeeld als ze op het punt staan een vlieg- of juist een treinreis te boeken.
‘Wie zich ambivalent voelt over vliegen, staat meer open voor beïnvloeding en gaat op zoek naar informatie om andere keuzen te maken. Ambivalentie is onderdeel van gedragsverandering en overheden zouden daar wat minder angstig voor hoeven zijn. Transities zijn nu eenmaal lastig en pijnlijk, het zal moeten gaan schuren voordat mensen hun gedrag aanpassen.’
Ik zie het huidige kabinet niet snel de milieumoraalridder uithangen.
‘Ik ook niet. Wat dat betreft gun ik ze zelf veel schurende gevoelens van klimaatambivalentie bij hun eigen keuzen, misschien dat er dan iets ten goede verandert. Maar ik heb vooral mijn hoop gevestigd op de driekwart Nederlanders die zorgen hebben over het klimaat en zich waarschijnlijk ook geregeld ambivalent voelen. Die ambivalentie is een brandstof voor verandering.’
Wat voor auto kocht u uiteindelijk?
‘Een elektrische. Ik vind hem erg duur en minder praktisch dan een benzineauto, maar mijn ambivalentie is grotendeels opgelost en dat voelt goed.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant