Tsjechië heeft een van de hoogste aantallen daklozen in Centraal-Europa. Een Praagse onderneming leidt toeristen rond langs plekken van daklozen en biedt hen daarmee werk. Maar er klinkt ook kritiek op dergelijk armoedetoerisme.
Onder een brug in Praag, tussen het razende autoverkeer en het schelle geluid van skateboardende jongeren, laat Václáv Sima (73) zijn onderkomen zien. De geur van graffitiverf prikt in je neus. ‘Kom maar’, zo moedigt hij zijn bezoekers aan over een muurtje te klimmen. ‘Hier wonen mijn buren.’ Hij wijst naar de zijkant van de brug, waar matrassen liggen in een soort nissen, als een geïmproviseerd grottenklooster. Hij deelt een nis met zijn jongere partner en hun hond. ‘Dit is hoe ik leef.’
Sima is al bijna twintig jaar dakloos. Enkele jaren terug begon hij als stadsgids voor de organisatie Pragulic, die sinds 2012 wandeltours van daklozen aanbiedt. Toeristen lopen de deur plat in Praag; vorig jaar kwamen er 7,5 miljoen bezoekers. De meesten komen voor middeleeuwse steegjes, de Karelsbrug of liters Tsjechisch bier, maar Sima gunt de toeristen met zijn rondleiding een kijkje in een minder florissante kant van de ‘Gouden Stad’.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Volgens Brusselse ngo Feantsa, die dakloosheid in Europa in kaart brengt, telt Tsjechië relatief het hoogste aantal daklozen in Centraal- en Oost-Europa. Daarvan bevindt het merendeel zich in Praag. Schattingen lopen uiteen, het gaat om minstens vijfduizend mensen.
De hulpvraag is hoog, zeggen plaatselijke hulporganisaties, en de economische situatie van het land is hachelijk. Tsjechië kampte afgelopen jaren met inflatie en torenhoge energieprijzen. De huizenprijzen in Praag stegen afgelopen vijf jaar met 50 procent (de lonen met 21 procent), wat het tot een van de duurste steden in Europa maakt. Volgens de overheid lopen landelijk 270 duizend van de 10 miljoen Tsjechen (financieel) risico hun woning te verliezen.
Dakloosheid hebben mensen ‘in eerste instantie aan zichzelf te danken’, meent Sima wat onbarmhartig. Zelf is hij geen heilige: na betrokkenheid bij een fraudeschandaal in de ‘wilde jaren negentig’ zat hij twee jaar in voorlopige hechtenis. Door gebrek aan bewijs kwam hij op vrije voeten – hij belandde berooid op straat. En wie van de straat af wil, stuit op een muur van hoge prijzen, stelt hij. ‘Je kunt niet ontsnappen.’
Met zijn rondleiding licht Sima, vandaag met acht mensen op sleeptouw, slechts een tipje van de sluier op. Zijn tocht gaat niet langs de dagopvang van het Leger des Heils bijvoorbeeld, waar Karel (40) en Tereza (39) op de binnenplaats zitten. Tereza is acht maanden zwanger, zegt ze, haar handen op haar bolle buik. Overdag zijn ze hier, ’s nachts slapen ze in een tent in buitenwijk Liben.
Hun sociale huurwoning verloren ze toen ze een maand huur achterliepen, buren klaagden over hun ruzies, er waren drugs in het spel (nu niet meer, zegt Tereza). Ze zoeken een woning, vooral zodat ze hun kind niet moeten afstaan na de geboorte. ‘Maar alleen al om te beginnen met wonen heb je geld nodig, vaak twee maanden huur als borg. Wie heeft zoveel geld?’, zegt Karel.
Er zijn tal van hulporganisaties, maar een structurele aanpak ontbreekt, vindt Ester Pacltová, oprichter van Místní místním, een netwerk van horecagelegenheden die hun deuren openen voor daklozen, bijvoorbeeld om de wc of een stopcontact te gebruiken, of voor een kop koffie. ‘Je kunt dakloosheid niet oplossen zonder huizen’, zegt ze resoluut. Sociale woningbouw beslaat ongeveer 5 procent van het aanbod na de privatiseringsgolf die volgde op het communisme. Massatoerisme drukt verder op de krappe woningvoorraad.
Sociaal beleid is een impopulair thema in de Tsjechische politiek, al te ‘linkse’ staatsinterventie roept herinneringen op aan het communisme. ‘Politici beweren altijd dat mensen hulp zullen misbruiken. Hoe kun je misbruik maken van een gratis glas water?’ Pacltová ziet dat steeds meer mensen zich melden bij de punten van haar ‘solidariteitsnetwerk’. ‘Het heeft beslist te maken met de economische situatie.’ Daklozen zijn de top van de ijsberg, daaronder zit veel verborgen dakloosheid, zoals mensen zonder vaste verblijfplaats, en economische kwetsbaarheid, zegt ze.
Kan een daklozentour enigszins helpen? De gedachte achter Pragulic is bezoekers de stad te tonen door de ogen van een dakloze. De organisatie verschaft werk aan mensen die op straat leven (momenteel zes gidsen). Maar er klinkt ook kritiek op wat ‘armoedetoerisme’ wordt genoemd. Pragulic zou kwetsbare mensen vermarkten. ‘Het is een soort dierentuin’, zegt Pacltová. ‘Iemand maakt gebruik van de moeilijke situatie waar je in zit, dat vind ik controversieel. Het helpt mensen niet ontsnappen aan hun dakloosheid.’
Pragulic-oprichter Tereza Jurecková, die een achtergrond heeft in sociaal ondernemerschap, is het daarmee oneens. ‘We zijn inderdaad wat onorthodox. Maar we zijn geen sociaal hulpverlener. We geloven in de kracht van verhalen. Het is een arbeidskans voor daklozen, om munt te slaan uit hun kennis, terwijl ze op de reguliere arbeidsmarkt geen kans maken.’ Gidsen krijgen 200 kroon (8 euro) per uur, een fractie van wat de tour oplevert: een kaartje kost 350 kroon.
‘Maar er zijn fooien, baankansen bij de rest van de organisatie en we hebben onze gidsen ondersteund tijdens de pandemie’, zegt Jurecková. Wat Pragulic doet, kun je niet slechts in geld uitdrukken, vindt ze. ‘Alleen het gevoel al om een arbeidsovereenkomst te hebben betekent heel veel.’ Gids Sima is klagen vreemd. ‘Ik maak een mooie wandeling en praat met mensen. Ik word niet uitgebuit. Voor mij is het een extraatje naast mijn pensioen, het is niet genoeg om van te leven.’
Onder zijn matras ligt nog iets wat hij graag aan zijn bezoekers wil laten zien. Het is een oud exemplaar van de gratis stadskrant. Bij een artikel over de bouw van de Praagse metro staat een zwart-witfoto van zo’n twintig mannen. ‘Zie je mij?’ Daar staat hij, eind twintig, brede grijns en dezelfde grote oren die nu onder zijn pet uitsteken. Nog altijd dezelfde Václáv. Maar schijn bedriegt. ‘Leven op straat beschadigt je.’ Liefst wil hij ooit een huis kopen. ‘Want als je geen huis bezit, ben je slechts één stap verwijderd van de straat.’
Source: Volkskrant