De omvangrijke gevangenenruil deze week, waarbij Rusland zestien mensen liet gaan en het Westen acht, was lang in voorbereiding. Ook Aleksej Navalny zou vrijkomen. Na zijn dood werden alle zeilen bijgezet om de deal niet te laten klappen. Een reconstructie.
Zelimchan Changosjvili, een voormalige Tsjetsjeense rebellencommandant die uitgeweken was naar Duitsland, liep in de zomer van 2019 te wandelen in een park in Berlijn, toen een fietser hem zonder zich iets aan te trekken van het publiek doodschoot. De dader ging ervandoor, maar de politie kon hem al snel aanhouden. Voorbijgangers hadden gezien hoe hij zijn Glock-26 pistool en zijn fiets in de rivier de Spree gooide.
De fietser bleek uiteindelijk een Russische crimineel, Vadim Krasikov, die speciaal door de Russische geheime dienst FSB was gerekruteerd om af te rekenen met Changosjvili. Rusland ontkende echter dat het iets met de geruchtmakende moord te maken had. ‘Het is een crimineel milieu en daarin kan van alles gebeuren’, was het nonchalante commentaar van president Poetin.
Toch was de onverwachte arrestatie van Krasikov door de Duitse politie vermoedelijk aanleiding voor het Kremlin om op zoek te gaan naar een geschikte kandidaat voor een gevangenenruil, om hun agent vrij te krijgen. Daarbij kwamen de Russen uit bij Wall Street Journal-correspondent Evan Gershkovich. Hij werd begin vorig jaar op reportage in Jekaterinenburg gearresteerd. Spionage, luidde de beschuldiging.
Over de auteurs
Bert Lanting is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Hij was eerder correspondent in Rusland, de Verenigde Staten en Brussel. Tom Vennink is buitenlandredacteur en schrijft over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Eerder was hij correspondent in Moskou.
De ironie wil dat Gershkovich volgens de Wall Street Journal, vlak voordat hij zelf het slachtoffer werd, zijn collega’s had voorgesteld een verhaal te maken over de tactiek van Rusland om onschuldige Amerikanen op te pakken en als gijzelaars te gebruiken.
Waarom hij het doelwit werd, is nog steeds niet helemaal opgehelderd. Misschien hadden de autoriteiten zich geërgerd aan zijn artikelen. Zeker is in ieder geval dat Gershkovich’ lot vanaf dat moment onlosmakelijk verbonden was met dat van de Russische moordenaar in Berlijn.
Het is bekend dat president Poetin, zelf afkomstig uit de Sovjet-geheime dienst KGB, hyperloyaal is aan Russische agenten die in het buitenland vuile klusjes opknappen voor het vaderland. Poetin liet van meet af aan weten dat hij Krasikov koste wat kost terug wilde hebben. Daarbij speelde volgens sommigen mee dat Krasikov eerder bij de presidentiële lijfwacht zou hebben gediend.
Al vóór Gershkovich werd opgepakt, had Moskou geprobeerd Krasikov te ruilen voor Paul Whelan, een Amerikaanse oud-marinier, die al sinds 2018 in Rusland vastzat. Maar dat stuitte op morele bezwaren bij de Duitse regering. Zomaar een agent van Poetin laten gaan die op Duitse bodem een moord had gepleegd?
Uiteindelijk kwam de Bulgaarse onderzoeksjournalist Christo Grozev, die de Amerikanen hadden ingeschakeld als adviseur, op het idee om Duitse bezwaren te omzeilen door ook de vrijlating van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny te vragen.
Dat voorstel bleek beter verteerbaar voor de Duitse bondskanselier Olaf Scholz, maar het duurde tot 2 februari 2024 voordat hij president Biden in een telefoongesprek zei: ‘Voor jou doe ik het’. Poetin liet intussen via de Russische miljardair Roman Abramovitsj doorschemeren dat hij openstond voor een deal.
Maar enkele dagen nadat Scholz had ingestemd met de vrijlating van Krasikov, kwam er nieuws uit Rusland dat alles op losse schroeven zette: Navalny was ‘onwel geworden na een wandeling’ en ‘plotseling overleden’ in het strafkamp Poolwolf, meldde de Russische gevangenisdienst. Voor Navalny’s familie en aanhangers was meteen duidelijk wat er was gebeurd: Poetin had zijn populaire en onbevreesde uitdager laten vermoorden om te voorkomen dat die ooit nog op vrije voeten zou komen.
Het nieuws sloeg in als een bom op de Veiligheidsconferentie in München, waar onderhandelaars de deal hoopten uit te werken. Joelia Navalnaja, die aanwezig was om achter de schermen de vrijlating van haar man dichterbij te brengen, gaf een emotionele toespraak waarin ze Poetin en diens entourage verantwoordelijk hield Navalny’s dood.
Ondertussen zetten anderen pogingen door om de deal alsnog rond te krijgen. De Amerikaanse vicepresident Kamala Harris liet een ontmoeting met de Sloveense premier Robert Golob doorgaan. Ze vroeg hem om twee Russische spionnen, die vastzaten in Slovenië, onderdeel te laten uitmaken van de gevangenenruil. Een dag later ontmoette Harris bondskanselier Scholz om op hem in te praten Krasikov niet terug te trekken uit de deal.
Maar de Amerikanen begrepen dat de Duitsers Krasikov niet zomaar meer konden laten gaan na de dood van Navalny, die een speciale band had met Duitsland na zijn herstel van een Russische zenuwgif-vergiftiging in een Berlijns ziekenhuis. Bidens nationale veiligheidsadviseur Jake Sullivan gaf zijn team opdracht om een optie te bedenken die de Duitsers aan boord zou houden. Sullivan, die volgens een reconstructie in The Wall Street Journal een belangrijke rol speelde bij de ruil, was altijd al sceptisch geweest dat Poetin bereid zou zijn om Navalny op vrije voeten te stellen en zei tegen Gershkovich’ ouders te geloven in een ruil zonder Navalny.
De ruil groeide in omvang. Duitsland zette in op de vrijlating van andere politieke gevangenen en van Duitsers die draconische straffen hadden gekregen in Rusland. Zo was er in het noorden van Rusland een 17-jarige jongen met een Duits paspoort veroordeeld tot 4 jaar strafkolonie voor het maken van foto’s van militairen die te zien waren vanuit zijn appartement. Ook zat er een Duitse politicoloog vast (hoogverraad), net als een toerist (drugsbezit) en een jurist (hoogverraad). Bovendien had Ruslands nauwe bondgenoot Belarus een Duitser veroordeeld tot de doodstraf voor het saboteren van een spoorweg.
Naar politieke gevangenen hoefde Duitsland niet lang te zoeken. Hun aantal groeit snel sinds de Russische invasie van Oekraïne in 2022 en de daaropvolgende onderdrukking van de Russische bevolking. Mensenrechtenorganisatie OVD-Info stelt dat er in Rusland 1.300 mensen op politieke gronden vastzitten.
Het gevluchte team van Navalny, dat nauw betrokken was bij de diplomatieke pogingen om de oppositieleider vrij te krijgen, wees op tal van collega’s achter de tralies in Rusland. Verscheidene oud-voorzitters van lokale Navalny-afdelingen hebben jarenlange celstraffen opgelegd gekregen wegens ‘extremisme’. Neem Ksenia Fadejeva, een jong gemeenteraadslid in de Siberische studentenstad Tomsk: 9 jaar strafkolonie. Of Navalny’s vriend en oppositiepoliticus Ilja Jasjin: 8,5 jaar strafkolonie voor de verspreiding van ‘nepnieuws’ over het Russische leger.
Daarop verhoogde ook Rusland zijn inzet bij de ruil. Naast Krasikov werd er een reeks ontmaskerde spionnen – vastzittend in Polen, Slovenië en Noorwegen – toegevoegd aan de lijst uit te ruilen gevangenen. Om de uitlevering te verzekeren van een gearresteerd spionnenkoppel in Slovenië, belde president Biden, een uur voordat hij bekendmaakte uit de presidentsrace te stappen, nog met de Sloveense premier.
De slechte relaties tussen het Westen en Rusland maakten de geheime onderhandelingen complex. Ze vonden voor een groot deel plaats in hoofdsteden in het Midden-Oosten. Uiteindelijk werd Turkije betrokken als mogelijke locatie voor de ruil.
Voor de buitenwereld kwamen er halverwege juli signalen dat een ruil aanstaande was. Rusland, dat duidelijk had gemaakt gevangenen pas uit te leveren na berechting, liet Evan Gershkovich en Alsoe Koermasjeva (de tweede opgesloten journalist met een Amerikaans paspoort) in sneltreinvaart veroordelen tot respectievelijk 16 en 6,5 jaar celstraf. In Slovenië veroordeelde een rechter het Russische spionnenkoppel en gaf direct opdracht tot hun uitzetting.
Vrijdag onderstreepte Biden dat de ruil niet mogelijk was geweest zonder medewerking van de Duitse bondskanselier Scholz. Omringd door familieleden van de vrijgelaten gevangenen zei Biden: ‘De eisen die [de Russen, red.] aan mij stelden, vereisten dat ik een aantal belangrijke concessies van Duitsland moest krijgen, waar ze aanvankelijk van hadden gezegd dat ze die niet konden doen wegens de persoon in kwestie.’
De persoon in kwestie landde ondertussen op een Moskous vliegveld. Vadim Krasikov liep over een rode loper in de open armen van president Poetin, die de veroordeelde moordenaar verwelkomde met de woorden: ‘Gefeliciteerd met uw terugkeer naar het moederland.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant