Gevangenenruil In Moskou en Washington overheerst vreugde over de gevangenenruil van donderdag. Er is wel een zwarte rand: het ontbreken van Aleksej Navalny.
„We gaan ze bellen en jullie zullen hen allemaal horen.” De spanning, de blijdschap en opluchting hingen donderdag tastbaar in de lucht van het Oval Office in Washington, waar president Joe Biden familieleden ontving van de zestien zojuist met Rusland geruilde gevangenen. Hij zette zijn telefoon op de speaker. „Hoor je mij? Dit is je moeder”, zei Ella Milman tegen haar zoon, de Amerikaanse correspondent Evan Gershkovich, die nog maar twee weken geleden door Poetins rechters tot zestien jaar werd veroordeeld. „Ik mis je zo”, zei zijn zus Danielle giechelend van opwinding.
„Papa! Wat is het goed om je te horen”, snikte de dochter van de Russische politicus Vladimir Kara-Moerza in de hoorn, geflankeerd door haar blije moeder Jevgenia en zus. „Ik wist zeker dat ik zou sterven in de gevangenis. Ik kan niet geloven dat ik niet meer in de cel zit in Omsk, maar nu jouw stem hoor”, antwoordde haar vader met een stem vol ongeloof. De door Poetin tot 25 jaar cel veroordeelde en meermaals vergiftigde Kara-Moerza sprak daarop zijn dank uit aan president Biden. „Er is niets belangrijkers dan het redden van mensenlevens.”
Het lijkt een eeuwigheid geleden dat er goed nieuws kwam uit het Rusland van Poetin, waar critici worden vervolgd en monddood gemaakt. Binnen de Russische oppositie, zij die grotendeels in ballingschap leven en zich kunnen uitspreken, heerst sinds het nieuws van de ‘historische’ gevangenenruil dan ook een euforische stemming. „Duizenden mensen over de hele wereld hielden bijeenkomsten voor politieke gevangenen. Ze schreven brieven, organiseerden exposities en hielden zo de politieke gevangenen op de agenda. En altijd waren er ‘leunstoel-slimmerikken’ die blaatten: „‘Waarom? Hoe zal dat helpen?’ Maar zo is het dus. Demonstreer, schrijf, organiseer en heb geduld!”, schreef Leo-nid Volkov, de rechterhand van Aleksej Navalny, op X. Net als vele andere oppositieleden benadrukte hij dat nog talloze regime-critici onschuldig vastzitten in Rusland, onder wie Navalny’s drie advocaten Vadim Kobzev, Aleksej Lipster en Igor Sergoenin en de Amerikaanse docent Mark Fogel, die veertien jaar kreeg wegens cannabisbezit. Volgens tellingen van de Russische groep OVD-Info zitten nog 1.289 politiek gevangenen vast in Rusland.
Juist vanwege het ontbreken van Navalny draagt de gevangenenruil tussen Rusland en het Westen een zwarte rand. De Russische oppositieleider was oorspronkelijk sleutelfiguur in de onderhandelingen, die mede op touw waren gezet door de Bulgaarse meesterspeurder en Navalny’s vriend en bondgenoot Christo Grozev. Maar Navalny overleed afgelopen februari, plotseling en onder zeer verdachte omstandigheden, in een Russisch strafkamp. Daarmee leek de ruil, mede vanwege politieke aarzelingen in Berlijn, van de baan. „De moord op Navalny bracht een moreel dilemma mee: belonen we Poetin door hem, ondanks de dood van Navalny, de moordenaar [Vadim Krasikov, die in Duitsland een Tsje-tsjeense strijder had geliquideerd, red.] terug te geven? Of geven we prioriteit aan de vrijheid van tientallen onschuldig gevangen Russen en Amerikanen, onder wie onze collega's Evan en Alsoe?”, citeerde onderzoekssite The Insider Grozev in een reconstructie. En zo gebeurde.
Dat de onderhandelingen toch voortgezet werden, is volgens president Biden te danken aan de gezamenlijke inspanningen van westerse bondgenoten. „Deze deal is het resultaat van een sterk staaltje diplomatie en van vriendschap”, sprak Biden donderdag opgetogen. Daarmee snijdt hij rivaal Donald Trump de pas af, die eerder gokte dat de Amerikaanse gevangenen niet vrij zouden komen voordat hijzelf dit najaar de presidentsverkiezingen zou hebben gewonnen. „Vladimir Poetin zal dat voor mij doen, maar niet voor iemand anders”, verkondigde Trump op zijn online platform Truth Social. Ook het idee dat Poetin liever Trump dan een democraat in de Oval Office ziet, lijkt met het succes van Biden achterhaald. Vlak voor Biden zich terugtrok, zei Poetin al hem te verkiezen boven de onvoorspelbare Trump. Met de ruil aan het einde van zijn presidentschap geeft Biden Kamala Harris een duwtje in de rug. Bovendien staat Poetin niet bekend om zijn langetermijnvisie en gaat hij liever voor de korte klap.
In Moskou presenteerde Poetin de ruil donderdag eveneens als een klinkende overwinning. Op de landingsbaan van het Moskouse vliegveld Vnoekovo onthaalde de president de acht vrijgelaten Russen met een rode loper. Want hoewel de geruilde Russen – onder wie hackers, fraudeurs en spionnen – nauwelijks bekendheid genieten onder de bevolking, vormt de ruil een belangrijk signaal aan zijn machtige veiligheidsdiensten dat hij hun hardwerkende mensen niet in de steek laat. Hij bedankte degenen die in overheidsdienst waren dan ook uitvoerig „voor hun loyaliteit aan de eed en hun plicht” en stelde hun onderscheidingen en „een gesprek over de toekomst” in het vooruitzicht.
Voor Poetin heeft de in Duitsland tot levenslang veroordeelde FSB-agent Vadim Krasikov een persoonlijke en symbolische waarde. Krasikov vermoordde in 2019 in het Berlijnse Tiergarten de Tsjetsjeens-Georgische oud-commandant Zelimchan Changosjvili, die in de Tweede Tsjetsjeense oorlog (1999-2009) vocht tegen Russische troepen en door Poetin als ‘terrorist’ was aangemerkt. Krasikov slaagde daarmee waar andere Russische hitmen eerder hadden gefaald. De moord gaf Poetin de mogelijkheid een deel van zijn langlopende rekening met Tsjetsjeense „verraders” te vereffenen. Poetin bedankte Krasi-kov direct na aankomst met een omhelzing.
Maar Poetin heeft nog een belangrijke reden om zoveel belangrijke westerse gevangenen op te geven, die golden als gijzelaars van zijn regime. Door zich van zijn ‘milde’ en pragmatische kant te laten zien, kan hij zijn beroerde reputatie opvijzelen en zich afficheren als iemand met wie te onderhandelen valt. Dat lijkt een strategie om de westerse verdeeldheid over onvoorwaardelijke steun aan Oekraïne te vergroten en aan te sturen op onderhandelingen over de beëindiging van de oorlog – uiteraard op Russische voorwaarden. De Russische topadvocaat Ilja Novi-kov sprak eerder deze week tegen nieuwssite Meduza onheilspellende woorden: „Ondanks de euforie moeten wij niet vergeten dat een ruil niet gratis is, geen overwinning van goed op kwaad. Voor de vrijheid van de één zullen anderen boeten. Wij weten alleen nog niet wie.”
Oleg Orlov (71) - Mensenrechtenspecialist, kreeg in februari 2,5 jaar cel opgelegd wegens zijn kritiek op de Russische oorlog tegen Oekraïne. Medevoorzitter van de met de nobelprijs bekroonde en in Rusland verboden mensenrechtenorganisatie Memorial.
Alsoe Koermasjeva (54) - Amerikaans-Russische journalist voor RFE/RL, werd in haar geboortestad Kazan gearresteerd toen zij haar zieke moeder bezocht. Rusland noemt haar medium een ‘buitenlands agent’.
Sasja Skotsjilenko (33) - kreeg in november 2023 zeven jaar cel omdat ze prijskaartjes in de supermarkt had vervangen door anti-oorlogsslogans.
Evan Gershkovich (32) – Correspondent van The Wall Street Journal, werd in maart 2023 vastgehouden in de Russische stad Jekaterinenburg op verdenking van spionage, zonder ondersteunend bewijs.
Vladimir Kara-Moerza (42) - prominente Russische oppositiepoliticus die eerder twee moordpogingen met vergif overleefde. Werd in 2022 gearresteerd wegens kritiek op de oorlog tegen Oekraïne. Werd in 2023 veroordeeld tot 25 jaar cel voor verraad.
Ilja Jasjin (41) - Oppositieactivist en oud-gemeenteraadslid van Moskou, kreeg in 2022 8,6 jaar cel opgelegd wegens het verspreiden van Kremlin-ongezinde informatie over de oorlog tegen Oekraïne.
Ksenja Fadejeva (32), Lilja Tsjanysjeva (42), Vadim Ostanin (47), waren coördinatoren van regionale afdelingen van de in een Russisch strafkamp overleden oppositieleider Aleksej Navalny. Ze kregen ieder ongeveer 9 jaar opgelegd wegens ‘extremisme’.
Andrej Pivovarov (42) - Hoofd van de oppositieorganisatie Open Rusland die in 2021 verboden werd door Moskou. In 2022 werd hij veroordeeld tot 4 jaar cel voor zijn activiteiten bij een ‘ongewenste organisatie’
Paul Whelan (54) - Amerikaans ex-marinier uit Michigan actief in de persoonsbeveiliging, werd in 2018 gearresteerd in Moskou bij een bezoek aan een huwelijk op verdenking van spionage.
Kevin Lik (19) - Duits-Russisch staatsburger. Werd in 2023 in het zuiden van Rusland gearresteerd en beschuldigd van het maken van foto's van militaire objecten en deze doorspelen aan een buitenlandse staat, in 2022, toen hij 16 was. Hij kreeg vier jaar cel.
Rico Krieger (30) - Duitse voormalig Rode Kruis-medewerker werd in Wit-Rusland achter gesloten deuren ter dood veroordeeld voor terrorisme.
Demuri Voronin – Duits-Russische politicoloog, werd in 2023 veroordeeld tot 13 jaar cel in Moskou wegens hoogverraad.
Patrick Schoebel (eind 30) - Duitser die in januari werd gearresteerd op het vliegveld in Sint-Petersburg omdat hij cannabis-winegums bij zich zou hebben gehad.
German Mojzjes – Russisch-Duitse advocaat die Russisch staatsburgers hielp verblijfsvergunningen in de EU te krijgen. Hij werd in mei gearresteerd en verdacht van verraad, maar er is weinig over hem bekend.
Vadim Krasikov (58) – veruit de belangrijkste gevangene aan deze zijde van de deal. Werd in 2021 tot levenslang veroordeeld voor het in een Berlijns park doodschieten van de Tsjetsjeense Zelimchan Changosjvili.
Pavel Roebtsov (42) – werkte voor Spaanse media onder de naam Gonzalez. Werd in Polen gearresteerd op verdenking van spionage bij de Oekraïense grens. Hij werd geïdentificeerd als lid van de Russische veiligheidsdienst.
Roman Seleznjov (40) – Russisch hacker, werd in 2017 in de VS veroordeeld tot 27 jaar cel voor het hacken van 500 bedrijven en het stelen en doorverkopen van miljoenen creditcardgegevens.
Vladislav Kljoesjin (43) – Russische zakenman, werd in 2021 gearresteerd in Zwitserland en in 2023 in de VS veroordeeld tot 9 jaar cel voor fraude met aandelen ter waarde van 33 mijoen dollar.
Vadim Konosjtsjenok (48) – vermoedelijke Russische inlichtingenfuncitonaris, werd in 2023 door Estland uitgeleverd aan de VS waar hij verdacht werd van illegale wapenhandel en het smokkelen van dual-use goederen.
Artjom Doeltsjev en Anne Doeltsjeva – Russisch spionnenechtpaar dat in Slovenië werd gearresteerd in 2022. Deden zich voor als Argentijnse burgers. Hebben onlangs schuld bekend. Hebben twee kinderen.
Michaïl Mikoesjin – een Russische spion die in 2022 werd gearresteerd in Noordwegen. Hij werkte aan de Universiteit van Tromsø in de poolcirkel en deed zich voor als een Braziliaanse onderzoeker.
Source: NRC