De kleur van haar olympische kapsel houdt Shelly-Ann Fraser-Pryce tot kort voor haar eerste race in Parijs geheim, om de verrassing te vergroten. Geel, rood, roze, groen of een mengeling van fluoriscerende tinten; het kan de snelste vrouw ter wereld niet avontuurlijk genoeg zijn.
‘Mijn superkracht’, noemt de Jamaicaanse sprintster het opvallende kunsthaar dat vaak tot op haar billen reikt. De tweevoudig olympisch en vijfvoudig wereldkampioen 100 meter neemt doorgaans tien verschillende pruiken mee naar een titeltoernooi. Tegen de Britse tabloid The Mirror zei Fraser-Pryce in 2023: ‘Ik voel me onoverwinnelijk. Het gaat om laten zien dat je tevreden bent met jezelf. Je verschijnt op je werk in je mooiste outfit en geeft jezelf de kans om je van je beste kant te tonen. Ik ben trots op mijn pruiken.’
Dat geldt voor meer snelle vrouwen bij de Olympisch Spelen. Waar witte atletes hun steile haar overwegend samenbinden in een paardenstaart, kiezen Caribische, Afrikaanse of Afro-Amerikaanse atleten uit een breed palet aan mogelijkheden: pruiken, ingevlochten kunsthaar in allerlei kleuren, dreadlocks, haar dat met chemische middelen is ontkroest, Afrikaans vlechtwerk en een enkele afro. Slechts een minderheid kiest voor natuurlijke krullen.
Over de auteur
Mark van Driel schrijft sinds ruim twintig jaar voor de Volkskrant over olympische sporten als tennis, schaatsen en atletiek.
De haarstijlen zijn een kwestie van smaak en zelfexpressie, zoals bij Fraser-Pryce, maar er speelt meer. ‘Het haar van zwarte vrouwen is politiek’, meent de Amerikaans-Nigeriaanse auteur Chimamanda Adichie, auteur van de bestseller Americanah. In dat boek speelt ‘black hair’ een prominente rol. Slavernij, racisme en schoonheidsidealen die zijn opgedrongen door een witte wereld: ze beïnvloeden bewust of onbewust de haardracht van veel zwarte vrouwen. Ze ervaren veel discriminatie als ze met hun natuurlijke krullen de werkvloer betreden.
Dat gaat volgens Adichie zo ver dat zwart haar de uitkomst van verkiezingen kan beïnvloeden. In 2013 zei ze in een openbaar vraaggesprek, te zien op YouTube: ‘Als Michelle Obama op een dag was opgestaan en had gezegd: ik stop met het ontkroezen van mijn haar, ik ga dreadlocks dragen. Stel je voor wat Fox-nieuws dan had geroepen: Black Panther! Ik denk niet dat Barack Obama dan gewonnen had. Zelfs goedbedoelende, progressieve mensen zouden bezorgd zijn geweest.’
Een overtrokken uitspraak? Niet volgens Michelle Obama zelf. De voormalige First Lady erkende twee jaar geleden zelf dat het ontkroezen van haar natuurlijke krullen essentieel was voor de verkiezingswinst van haar echtgenoot. Het gladde, sluik gemaakte haar gaf haar een zogenaamd verzorgd, professioneel uiterlijk. Pas de laatste jaren verschijnt ze soms in het openbaar met natuurlijke krullen. ‘De kiezers waren er niet klaar voor’, vertelde ze The Washington Post.
Voor vrouwen van kleur zijn de opmerkingen van Adichie en de afwegingen van Obama allerminst verrassend. Ze ervaren aan den lijve het ogenschijnlijk onbetekenende verschil tussen vallend (wit) en staand haar (zwart). Om een einde te maken aan de structurele discriminatie is in 2022 wettelijk vastgelegd dat zwarte Amerikanen op hun werk mogen verschijnen met hun natuurlijke haarstijlen.
Ook in Nederland roept zwart haar soms naargeestig commentaar op. Nog voor Sylvana Simons voor Bij1 de politiek inging, ervoer ze al hoe uitgesproken negatief de reacties vaak waren als ze met een afro op televisie te zien was. Sommige sporters, zoals voetballer Memphis Depay, hebben eveneens te maken met extreme reacties op hun natuurlijke haarstijlen.
‘We leven in een wereld waarin witheid of witte schoonheid geldt als het ideaal, en waar veel discriminatie bestaat tegen zwart haar’, zegt Palesa Mashigo, een Zuid-Afrikaanse promovendus aan de Erasmus Universiteit die onderzoek heeft gedaan naar black hair in Nederland. ‘Hoewel ik graag zou hebben dat zwart haar werd gezien als gewoon haar, heeft het ook een politieke lading. Haar krijgt een symbolische betekenis door de context waarin we leven.’
De afwijzing van natuurlijke krullen is dwingend en gaat eeuwen terug. Uit recent onderzoek blijkt dat 89 procent van de zwarte vrouwen in Amerika het eigen haar met behulp van chemische middelen (hair relaxers), hete kam en steiltang glad heeft gemaakt. Vaak gebeurt dat vaker dan eens: het is een gewoonte die in de kindertijd ontstaat en van generatie op generatie wordt doorgegeven.
Het is een doorgaans pijnlijke procedure: de chemische middelen kunnen zelfs brandwonden veroorzaken op de hoofdhuid. Volgens recent onderzoek zitten er mogelijk kankerverwekkende stoffen in de zogeheten relaxers. Pruiken en ingevlochten kunsthaar (zogeheten braids en weaves) bieden de mogelijkheid om zonder dat proces toch lang, vloeiend en sluik haar te hebben.
Ruim een halve eeuw geleden ontstond al een tegenbeweging met zwarte vrouwen die bewust kozen voor natuurlijke afro’s. Die trend lijkt dankzij sociale media sterker geworden. ‘Going natural’ wordt op allerlei websites en kanalen fanatiek aangemoedigd, met gedetailleerde individuele verslagen voorzien van tips en ervaringen. Het van oorsprong Afrikaanse vlechtwerk, met ingenieuze patronen, slaat elders ook aan.
Toch is die keuze voor veel zwarte vrouwen nog allerminst vanzelfsprekend. De aanvankelijk witte norm voor haar is geïnternaliseerd door de zwarte cultuur: in Amerika, op de Caraïben maar ook in Europese landen. Er bestaat ‘goed’ en ‘slecht’ haar: hoe meer kroes, hoe vervelender. Het verklaart wellicht waarom het eerste Amerikaanse beursbedrijf met zwarte eigenaren handelde in zogeheten ‘haarrelaxers’.
Gezien die complexe geschiedenis is de diversiteit aan haarstijlen in het atletiekstadion verheugend, meent Mashigo. Zij ziet de kleurige, steile pruiken niet als een verlangen om te lijken op blonde atletes, maar eerder als een uiting van vrijheid. Topatletes als Fraser-Pryce voelen zich niet langer verplicht om te voldoen aan de witte norm, maar volgen hun eigen schoonheidsideaal. Ze kunnen zich dat misschien gemakkelijker veroorloven, omdat ze hun positie als topatleet meer vrijheid biedt dan een kantoorbaan.
‘Het is geweldig om te zien dat zwarte vrouwen zichzelf uiten door middel van hun haar’, meent Mashigo. ‘Het is heel inspirerend om te zien dat ze zich tonen in al hun verscheidenheid. Ik zou zelf niet gauw een gekleurde pruik dragen: dat is mijn stijl niet. Maar het is geweldig dat anderen die keuze hebben en durven maken. Ze laten zien hoe veelzijdig zwart haar kan zijn.’
Of die atletes buiten de atletiekstadions navolging zullen vinden, durft de promovenda niet te voorspellen. Er kan een positieve invloed uitgaan van het gedrag van beroemdheden. Maar culturele gewoonten veranderen vaak langzaam. Voor een onderwijzer of ambtenaar is het moeilijker om de dominante maatschappelijke norm te trotseren dan voor een topsporter. Ook binnen de zwarte gemeenschap is het niet vanzelfsprekend dat vrouwen voor natuurlijk haar kiezen, gezien het beladen verleden.
‘Er valt veel af te leren’, meent Mashigo. ‘Er zijn mensen die de keuze maken om zich aan te passen en te assimileren. Dat maakt hun leven misschien gemakkelijker. We hebben in de maatschappij te maken met een dominante witte blik. Eigenlijk zit die al besloten in de vragen over deze haarstijlen. Voor mij is er niets vreemds aan wat al die atletes doen met hun haar. Ik weet niet beter. Ik vraag me af: als Femke Bol haar kapsel blauw zou verven, zou dat dan iets uitmaken?’
Sprintster Tasa Jiya (25) is van Nigeriaans-Nederlandse afkomst. Ze studeert rechten en filosofie en komt bij de Zomerspelen in Parijs uit op 200 en 4x100 meter.
‘Afrikaans haar is natuurlijk lange tijd, en eigenlijk nog steeds, niet de standaard geweest. Het werd altijd gezien als minderwaardig haar, lelijk haar, iets dat je er zo westers mogelijk moest laten uitzien. Ik denk dat dat een historisch feit is. De laatste jaren is er een sterke emancipatiegolf op gang gekomen. Het is plotseling commercieel interessant voor veel partijen om bezig te zijn met de verzorging van zwart haar, het mooi maken, zelfs het vieren van zwart haar.
‘Ik heb geluk gehad, tussen aanhalingstekens. Mijn natuurlijke haar ziet er nog best glad uit. Het is niet het kroeshaar dat veel donkere mensen hebben. Ik heb persoonlijk niet de ervaring dat er vervelende opmerkingen over worden gemaakt. Ik weet wel dat Sylvana Simons veel opmerkingen kreeg over haar natuurlijke haar in de tijd dat ze nog in de politiek zat. Als donkere vrouwen glad gemaakt haar hebben, ziet dat er vaak westers uit. Dat vinden mensen ofwel minder bedreigend, ofwel meer in het ideaalplaatje passen van hoe iemand die ze vertrouwen eruit moet zien.
‘Ik draag sinds een jaar of twee weaves. Het voelt als normaal haar. Je eigen haar zit in het kunsthaar gevlochten, het is niet anders dan als je normaal haar draagt. Het is voor mij vooral een praktische keuze, omdat de verzorging van mijn eigen haar anders te veel tijd in beslag neemt.
‘Hoe je naar al die verschillende haarstijlen kijkt, hangt misschien af van je eigen omgeving: of die wat diverser of minder divers is. In het algemeen geldt dat voor vrouwen het uiterlijk vaak een belangrijkere rol speelt dan bij mannen. Ik gok dat veel atletes het doen uit een combinatie van er goed willen uitzien, het zelfvertrouwen dat het geeft, en een bepaalde uitstraling hebben. Als je van jongs af gewend bent je haar op een bepaalde manier te dragen, in vlechten of in cornrows, dan zul je daar ook mee gaan sporten.
‘Of het invloed heeft op de maatschappij als atleten hun natuurlijke haar dragen? Donkere mensen hebben lange tijd geen belangrijke posities gehad in maatschappij, maar in sport zijn ze juist altijd al goed geweest. Ik denk niet dat mensen ze anders gaan zien door wat ze in een stadion doen. Het zou veel beter zijn als in de politiek vrouwen te zien zijn die hun natuurlijke haar dragen, of presentatrices op tv. Ik denk dat dat meer invloed zou hebben.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant