Loopt het regionale conflict in het Midden-Oosten uit de hand? De zorgen nemen toe, zeker nu Hezbollah en Israël elkaar vaker aanvallen. Maar welke landen en bewegingen zijn in conflict met elkaar, en waarom? Een overzicht van de belangrijkste spelers en hun onderlinge relaties.
Dit artikel verscheen in januari 2024 voor het eerst op NU.nl. Door de toegenomen spanningen op de Golanhoogten en nu Israël vermoedelijk een Hamas-leider in Iran heeft gedood, is het artikel extra relevant. Daarom hebben we het opnieuw op de voorpagina gepubliceerd.
De conflicten in het Midden-Oosten lopen langs politieke, religieuze en historische lijnen. Spelers kunnen landen zijn, maar ook bewegingen of gewapende groepen. Veel conflicten worden niet direct uitgevochten, maar via derden.
Dat is allemaal nogal verwarrend. Of zoals NU.nl-buitenlandverslaggever Matthijs le Loux zegt: "De kluwen van belangen en bondgenootschappen blijft lastig te doorgronden." Door in te zoomen op dat tweede, de bondgenootschappen, biedt dit overzicht hopelijk een handvat om de situatie beter te begrijpen.
Iran noemt zijn coalitie die zich verzet tegen Amerikaanse belangen in de regio de 'As van verzet'. Daaronder vallen Iran, Syrië, Hamas, Hezbollah, de Houthi's, Islamitische Jihad en verschillende milities in Syrië en Irak, vertelde Gertjan Hoetjes in januari tegen NU.nl. Hij is Midden-Oostendeskundige bij de Universiteit van Amsterdam.
De As van het verzet staat niet alleen lijnrecht tegenover de Verenigde Staten, maar ook tegenover Israël. Die twee landen zijn ook belangrijke bondgenoten van elkaar. Vandaar dat de VS ook een belangrijke factor is in de aanval van Iran op Israël nu.
Iran geeft financiële en materiële steun aan Hamas en Islamitische Jihad in de Gazastrook, Hezbollah in Libanon, de Houthi's in Jemen en verschillende sjiitische milities in Syrië en Irak.
De afgelopen tijd heeft Iran meerdere aanvallen uitgevoerd op doelen in Syrië, Irak en Pakistan. Dat deed Iran eerder ook al, maar sinds de oorlog in de Gazastrook is het land er openlijker over en voert ze de aanvallen gedurfder uit.
Dat heeft volgens Hoetjes verschillende oorzaken. Iran voelt zich gesterkt door de relatie met Rusland. Sinds het begin van de oorlog in Oekraïne heeft Iran een nauwere samenwerking met Rusland door bijvoorbeeld drones te sturen. Een andere belangrijke partner van Iran is China, dat op steeds meer gespannen voet staat met de VS.
En dan is er regionaal en internationaal ook nog veel kritiek op de oorlog in de Gazastrook. "Door actiever te zijn in het gewapende verzet tegen Israël, wil Iran zich profileren als de belangrijkste vijand van Israël in de regio, om zo zijn eigen imago ook wat op te poetsen", zegt Hoetjes.
Hamas is aan de macht in de Gazastrook en heeft zowel een burgerlijke als een militaire tak. Hamas wordt gesteund door Iran en andere bewegingen binnen de As van verzet, zoals Hezbollah en de Houthi's.
Wat het volgens Hoetjes iets complexer maakt, is dat Qatar de politieke leider van Hamas, Ismail Haniyeh, huisvest. Dat doet Qatar omdat het doorgaans warme banden onderhoudt met de Moslimbroederschap, een organisatie waaruit Hamas is voortgekomen. Tegelijkertijd heeft Qatar ook goede banden met de VS en staat het niet vijandig tegenover Israël. Door die positie heeft Qatar een belangrijke rol als bemiddelaar tussen Israël en Hamas.
Hezbollah is een door Iran gesteunde sjiitische organisatie in Libanon. Hezbollah heeft in Libanon flink wat politieke invloed, maar het Libanese leger en de milities van Hezbollah zijn wel echt twee verschillende instanties. Hoewel Libanon officieel nooit vrede sloot met Israël, houdt het leger zich afzijdig rond het opgelaaide geweld tussen Israël en Hezbollah aan de grens tussen Israël en Libanon.
De Houthi's zijn een rebellengroep in Jemen, die al jaren tegen de Jemenitische overheid strijdt. De Houthi's worden gesteund door Iran. De Jemenitische overheid door een coalitie van Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten. En die coalitie werd weer gesteund door onder meer de VS en het Verenigd Koninkrijk, voordat er in 2022 een staakt-het-vuren werd afgekondigd.
De Houthi's voeren de laatste tijd aanvallen uit op vrachtschepen in de Rode Zee, om steun te uiten voor Hamas en om druk uit te oefenen op Israël. De VS reageerde daarop door Houthi-doelen in Jemen te bombarderen, met steun van onder meer het VK en Nederland.
De VS heeft nog steeds een vrij dominante rol in de regio, al wordt de invloed van de Amerikanen wel kleiner, legt Hoetjes uit. Meerdere landen in het Midden-Oosten zijn in bepaalde mate afhankelijk van militaire en/of financiële steun van de VS. Zoals Egypte, dat jaarlijks voor honderden miljoenen dollars aan militaire steun krijgt van de VS.
Belangrijk om te weten is dat de VS de belangrijkste bondgenoot van Israël is en sinds de huidige oorlog in Gaza ook onvoorwaardelijk achter Israël is blijven staan. Regionaal ligt dat gevoelig. Het overgrote deel van de bevolking in het Midden-Oosten is namelijk pro-Palestijns. Ondanks dat de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein de banden met Israël genormaliseerd hebben, Egypte en Jordanië banden onderhielden met Israël en er zelfs geruchten gingen over normalisatie tussen Saoedi-Arabië en Israël.
Landen in het Midden-Oosten merken ook dat de VS wereldwijd aan invloed inboet en richten zich dus meer op China en Rusland, ziet Hoetjes.
Dat de VS door zijn steun aan Israël steeds meer geïsoleerd raakt in de regio, is te merken aan het gebrek aan steun in het Midden-Oosten voor de acties tegen de Houthi's, vertelt Hoetjes. De bombardementen van de VS worden niet gesteund door Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, die omgekeerd eerder wel door de VS werden gesteund in hun eigen strijd tegen de Houthi's.
Egypte is regionaal ook een belangrijke speler. Het land onderhoudt goede banden met de VS en de Golfstaten. Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten geven vooral financiële steun aan het land, dat gebukt gaat onder een zware economische crisis.
Egypte deelt in het noordoosten een grens met Israël en de Gazastrook. Voor het begin van de huidige oorlog in de Gazastrook werd de band tussen Israël en Egypte steeds nauwer. Maar sindsdien heeft Egypte meerdere keren felle zorgen geuit over eventuele gedwongen verplaatsing van Palestijnen naar Egypte.
Tegelijkertijd is Egypte ook geen fan van Hamas, omdat die organisatie voortkomt uit de Moslimbroederschap. Sinds de Egyptische president Abdel Fattah El Sisi aan de macht is, wordt de Moslimbroederschap daar als terroristische organisatie bestempeld.
Egypte treedt samen met Qatar op als belangrijke regionale bemiddelaars tussen Israël en Hamas.
Source: Nu.nl algemeen