Milou was 17 toen haar na jaren van uitzichtloos psychisch lijden euthanasie werd verleend. Voor een groep psychiaters was het reden een brandbrief naar het Openbaar Ministerie te sturen: waar ligt de grens? Moeder Mireille Verhoof reageert: ‘We zouden haar de dood in hebben gepraat.’
Ze moet een paar keer met haar ogen knipperen. Leest ze dit goed? Mireille Verhoof ligt al in bed, op woensdagavond 24 juli, als ze een telefoontje krijgt. In dagblad Trouw gaat het over haar dochter die in oktober overleed door euthanasie toen ze 17 was. Snel zoekt Verhoof op wat er aan de hand is.
Trouw schrijft dat een groep psychiaters een brandbrief naar het Openbaar Ministerie heeft gestuurd, waarin ze vragen om een strafrechtelijk onderzoek naar de rol van de uitvoerend psychiater, Menno Oosterhoff, en de ouders. In hoeverre hebben zij haar beïnvloed in haar keuze voor euthanasie? En was Milou wel wilsbekwaam?
De psychiaters stellen bovendien dat ‘ongebreidelde promotie’ van euthanasie ‘gevaarlijke bijwerkingen’ heeft en dat ‘kwetsbare en steeds jongere patiënten gevaar lopen onnodig te overlijden door euthanasie’.
Over de auteur
Kaya Bouma is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Ze schrijft over de geestelijke gezondheidszorg, psyche, brein en gedrag.
Haro Kraak is verslaggever van de Volkskrant en specialiseert zich in cultureel-maatschappelijke onderwerpen als identiteit, levenseinde, polarisatie en extremisme.
Verhoof kan het bijna niet geloven, vertelt ze tijdens een interview waarin ze voor het eerst op de beschuldigingen ingaat. ‘Er werd gesuggereerd dat we haar de dood in hebben gepraat. Dat kwam heel hard binnen, vooral na alles wat we jarenlang hebben meegemaakt.’
Vóór die avond wordt het haar al duidelijk dat er iets broeit onder bepaalde psychiaters. De bekende hoogleraar psychiatrie Damiaan Denys geeft een paar dagen eerder een interview aan NRC over ‘het ontsporend discours’ over euthanasie bij psychisch lijden. Eind juni schrijft psychiater Jim van Os in Trouw dat euthanasie nooit de ‘weg van de minste weerstand’ mag worden.
In beide stukken gaat het over een ‘17-jarige’. Hoewel Milou niet bij naam wordt genoemd, is het duidelijk dat het over haar gaat – ze is tot dusver de enige 17-jarige die euthanasie wegens psychisch leed heeft gekregen in Nederland. Haar verhaal kreeg veel media-aandacht.
Door de publicaties barst er een debat los in kranten en vakbladen. Waar ligt de grens bij euthanasie bij psychisch lijden? Moet een 17-jarige euthanasie kunnen krijgen of is een leeftijdsgrens gepast? En waarom vallen de veertien psychiaters die de brief ondertekenden een vakgenoot zo aan?
De toon van het debat is zo fel dat de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie psychiaters oproept om eerst met elkaar in gesprek te gaan en de strijd niet via de media te voeren. De komende tijd zal de beroepsgroep op meerdere plekken in discussie gaan.
De mentale problemen van Milou beginnen al vroeg. Op haar 11de loopt ze een trauma op en krijgt ze hevige depressies, suïcidale gedachten en angsten. Twee jaar later heeft ze weer een traumatische ervaring: ze wordt seksueel misbruikt. Daarna neemt haar suïcidale gedrag toe; ze neemt overdoses, snijdt zichzelf.
Milou wordt, met tussenpozen, ruim twee jaar lang opgenomen in instellingen. ‘Daar worden haar problemen nog erger’, vertelt haar moeder. ‘Ze wordt door een andere patiënt meermaals seksueel misbruikt, gebruikt drugs om haar gevoel te dempen en doet zelfdodingspogingen.’
Vanaf haar 14de heeft Milou geen vertrouwen meer dat ze beter kan worden, zegt Verhoof. ‘Toch ging ze voor ons nog nieuwe behandelingen aan. Wij hadden langer dan Milou de hoop op herstel, maar vonden wel dat ze haar gedachten aan de dood mocht bespreken, hoe ingewikkeld ook.’
Het is vanwege de uitzonderlijk jonge leeftijd van Milou dat de bezorgde psychiaters aansloegen op haar euthanasie, denkt Verhoof. Toch vindt ze het opmerkelijk dat de groep deze casus aangrijpt om hun punt te maken. De euthanasie van Milou is namelijk door de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie (RTE), die zich over elke euthanasie buigt, zorgvuldig verklaard.
Het oordeel is dat psychiater Menno Oosterhoff ‘uitvoerig ruggenspraak heeft gezocht’. Over de wilsbekwaamheid van Milou hebben alle betrokkenen geen twijfels. Ze was helder, leed niet aan wanen en had een consistente doodswens. Bovendien zijn er ‘geen aanwijzingen zijn dat patiënte op onaanvaardbare wijze was beïnvloed door derden’.
Het oordeel is doorslaggevend; justitie mag een arts alleen vervolgen als de RTE vindt dat een euthanasie onzorgvuldig is verlopen. De vraag aan het OM om onderzoek te doen naar de casus is dus bij voorbaat kansloos. Toch vindt er begin juli een gesprek plaats tussen OM-baas Otte en psychiaters Jim van Os en Damiaan Denys.
Verhoof vindt het moeilijk te verkroppen dat de psychiaters daarna alsnog de media opzochten. Een brede discussie over behoedzaamheid bij euthanasie bij psychisch lijden vindt ze zinvol, maar ‘doe dat eerlijk en respectvol, niet over de rug van een meisje van 17’.
Ze verzet zich vooral tegen het beeld dat er ‘te makkelijk’ euthanasie wordt verleend. Verhoof: ‘Dan heb je geen idee van de lijdensweg van onze dochter en van anderen. De psychiaters doen het voorkomen alsof er een golf aan euthanasie is onder jonge mensen, maar dat is helemaal niet zo.’
Nederland is een van de weinige landen ter wereld waar het mogelijk is euthanasie te krijgen vanwege psychisch lijden. In de praktijk komt het relatief weinig voor. Van de negenduizend personen die vorig jaar in Nederland euthanasie kregen, ging het om 138 gevallen. Dat aantal stijgt wel: in 2019 waren het 68 gevallen.
Wat euthanasie bij psychisch lijden zo ingewikkeld maakt, zegt psychiater Jim van Os, een van de ondertekenaars van de brief aan het OM, is dat uitzichtloos lijden bij psychische stoornissen niet met zekerheid is vast te stellen. ‘Het valt niet geheel uit te sluiten dat iemand er ooit nog bovenop komt.’
Hij herinnert zich een patiënt die acht jaar geleden om euthanasie vroeg. ‘Nu is ze er uit, na jaren ploeteren.’ Het zijn verhalen die psychiaters vaak aanhalen als het hierover gaat: die ene patiënt die na jaren ellende opeens verliefd werd en wonderbaarlijk opknapte; de patiënt die stopte met alle therapie en juist toen zichzelf wist te herpakken.
Als psychiaters en psychologen ergens slecht in zijn, zegt klinisch psycholoog Eric van Furth, is het de toekomst voorspellen. ‘Daar moeten we bescheiden in zijn.’ Het is een goed gebruik in de geneeskunde om terughoudend te zijn als er nog zoveel niet bekend is, zegt Van Furth. Geldt dat dan niet juist ook bij euthanasie?
Van Furth doet aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) onderzoek naar (vaak jonge) mensen met een eetstoornis die euthanasie willen. Hij behoort niet tot de groep kritische psychiaters die naar het OM stapte. ‘Ik wil niet bij een van de twee kampen horen. We moeten er samen uitkomen.’
Behalve hoogleraar is Van Furth ook behandelaar bij eetstoornissencentrum GGZ Rivierduinen. Daar wordt hij ‘best vaak’ geconfronteerd met jonge vrouwen die euthanasie willen, zegt hij. ‘Hoe meer ik het tegenkom, hoe meer moeite ik heb met die heel jonge mensen.’
De vraag is, zegt de hoogleraar, hoe zou het over tien, vijftien jaar met Milou gaan? Zou ze nog leven? Hoe zou ze zich voelen? Maar, benadrukt hij, de vraag is óók: mag je van iemand die zelf haar situatie als ondraaglijk en uitzichtloos ervaart, verwachten dat ze toch doorgaat met haar leven, ‘zonder dat er op afzienbare termijn uitzicht is op verbetering’.
Het antwoord op die vraag is nee, wat Oosterhoff betreft, de psychiater die de euthanasie van Milou uitvoerde. ‘Ik dacht: als jij zo vastberaden vraagt om euthanasie, dan moet ik goede argumenten hebben om te zeggen: nee hoor, je kan beter verder leven. Die had ik niet. Uiteindelijk ben ik met een steen in mijn maag ernaartoe gereden.’
Oosterhoff is gepensioneerd, maar de laatste jaren houdt hij zich met euthanasie bezig en is hij drukker dan ooit. ‘Ik krijg de ergste van de ergste gevallen. Ik denk vaak: hoe heb je het in godsnaam zolang volgehouden? Hoe bestaat het dat je nog leeft?’
De aanval op zijn integriteit noemt hij ‘shocking’. ‘Ze hebben geen enkele aanwijzing dat er iets misgegaan is en hebben geen benul van de juridische grenzen. De meesten van hen hebben ook nog nooit een euthanasie uitgevoerd. Hoogleraar Denys zegt bijvoorbeeld dat er geen medische stoornis nodig is voor een euthanasie, terwijl dat de eerste vraag is bij het verslag dat je in moet dienen.’
Psychiater Van Os realiseert zich dat de brief nogal fel is geformuleerd. ‘Maar we hebben het hier over iemand die dood is. Dan vind ik dat je ook pittige vragen mag stellen.’
Een belangrijk bezwaar tegen euthanasie bij psychisch lijden is de kwestie van wilsbekwaamheid, zegt Van Os. ‘Kan iemand die zo diep in de put zit de gevolgen van zijn eigen beslissingen nog wel overzien? Zulke patiënten kunnen de toekomst niet meer zien, dat is de aard van psychisch lijden.’
En bij een minderjarige is de vraag over wilsbekwaamheid nog neteliger, vindt hij. ‘We zeggen als maatschappij: je mag nog niet stemmen, je mag nog geen rijbewijs. Maar zo iemand mag wel euthanasie? Ik heb daar mijn twijfels bij.’
Moet er een leeftijdsgrens komen voor euthanasie bij psychisch lijden? Hoogleraar eetstoornissen Van Furth opperde onlangs op LinkedIn om een minimumleeftijd van 30 jaar in te stellen. ‘Elke leeftijdsgrens is arbitrair en ik zie ook de keerzijde. Je vraagt mensen die hun lijden als uitzichtloos en ondraaglijk ervaren om dat toch te verdragen in de hoop dat het beter wordt.’
Een ander punt van zorg van de kritische psychiaters: de bezuinigingen op de ggz. De patiënten die euthanasie willen vanwege psychisch lijden behoren tot de meest complexe groep. Het zijn veelal mensen met meerdere stoornissen, die er vele jaren aan behandelingen op hebben zitten, bleek vorig jaar uit onderzoek.
Het zorgaanbod voor juist die groep verschraalde de laatste jaren. Specialistische behandelcentra bouwden het aantal bedden af of sloten helemaal. Het gevaar is, zegt hoogleraar Van Os, ‘dat mensen niet een behandeling maar euthanasie als oplossing gaan zien’.
Oosterhoff ziet dat gevaar niet, integendeel. ‘De mensen die ik zie, hebben eerder te veel behandelingen gehad. Als je 19 bent en je bent zes jaar gedwongen opgenomen geweest, en je hebt 150 keer elektroshocks gehad, dan was er niet te weinig hulp.’
Ook de verslechterde mentale gezondheid van meisjes en jonge vrouwen is een zorg van Van Os. Zo ziet de psychiater steeds meer jonge vrouwen met een euthanasiewens. Vorig jaar kreeg hij naar eigen zeggen ‘ongeveer twintig’ van dit soort verzoeken. Dit jaar zit hij al ‘aan ongeveer hetzelfde aantal’.
Van Os: ‘Als de gemiddelde bloeddruk in Nederland hoger wordt, krijg je meer hartinfarcten. Als er meer psychisch lijden is bij jonge vrouwen komen er meer euthanasieaanvragen vanuit die groep.’
Of dat klopt, valt niet met zekerheid te zeggen. Het Expertisecentrum Euthanasie zag vorig jaar wel een snelle stijging in het aantal aanvragen van jonge mensen. Van 206 hulpvragers jonger dan 30 jaar in 2022 naar 322 vorig jaar: ruim de helft meer. Bij acht van hen leidde dat daadwerkelijk tot euthanasie.
De afgelopen jaren deden sommige jongvolwassenen in een euthanasietraject hun verhaal in de media. Het expertisecentrum vermoedt dat dat een rol speelt bij de groei. ‘Na elk media-item’, aldus het jaarverslag, ‘zien we een piek in het aantal aanmeldingen van jonge hulpvragers met psychisch lijden.’
Daartegenover staat een groep ouders en psychiaters die vindt dat er juist te krampachtig over een doodswens wordt gedaan in de ggz. Zij proberen dat taboe via de media te beslechten. Ook Milou vroeg vlak voor haar dood aan haar ouders om haar verhaal te vertellen.
‘Milou wilde dat mensen die uitzichtloos psychisch lijden, ongeacht hun leeftijd, gehoord worden, in plaats van dat hun lijden wordt veroordeeld of ontkend’, zegt moeder Verhoof. ‘Ze wilde dat mensen begrijpen dat het merendeel van de personen die psychisch lijden beter wordt, maar dat er een heel kleine groep is die niet geholpen kan worden.’
Praten over gedachten aan zelfdoding kan bij 113 Zelfmoordpreventie. Bel 0800-0113 of 113 voor een gesprek. U kunt ook chatten op www.113.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant