Iran is door de aanval op Hamaskopstuk Ismail Haniyeh in Teheran diep vernederd en zweert wraak. Staat het Midden-Oosten aan de vooravond van een groter conflict?
Soms is het verleidelijk een paar alinea’s uit een oud artikel te kopiëren en ze met minimale aanpassingen opnieuw te presenteren, als waren ze heet van de naald opgeschreven. Na de – hoogstwaarschijnlijk Israëlische – raketaanval woensdagochtend in Teheran waarbij Hamasleider Ismail Haniyeh om het leven kwam, zouden dat de volgende alinea’s kunnen zijn.
‘Niet eerder de afgelopen maanden was het risico van een regionale oorlog zo groot. Iran en Israël staan op de rand van een gewapend conflict dat het hele Midden-Oosten kan meetrekken en waarin dan ook de VS betrokken zullen raken.
De grote vraag is: wat gaat Iran doen? Zal dat weer leiden tot een Israëlische tegenreactie, die op zijn beurt Iran niet over zijn kant kan laten gaan? Escalatie, heet die giftige tango. Het is een scenario dat zeer wel tot de mogelijkheden behoort, alle pogingen van de buitenwereld ten spijt de partijen tot beheersing te bewegen.’
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent in Istanbul voor de Volkskrant. Hij schrijft over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden. Voorheen specialiseerde hij zich op de buitenlandredactie in mensenrechten en het Midden-Oosten.
Tot zover de Volkskrant van maandag 15 april dit jaar. Iran had honderden raketten op Israël afgevuurd, als wraak voor de beschieting twee weken eerder door Israël van de Iraanse ambassade in Damascus. Bijna alle raketten werden door Israël en westerse bondgenoten uit de lucht gehaald, wat de regering van premier Benjamin Netanyahu de gelegenheid gaf zonder gezichtsverlies terughoudend te reageren, met slechts een paar treffers op militaire bases in Iran. Grote regionale oorlog in de kiem gesmoord.
Opnieuw echter staat het Midden-Oosten op de rand van een omvangrijk conflict dat niemand echt schijnt te willen, maar dat niettemin kan ontbranden, als resultaat van een kettingreactie. ‘De logica van de oorlog’, noemde de toenmalige Franse president François Mitterrand dat proces, aan de vooravond van de Golfoorlog van 1991.
Het verschil met april is dat de dodelijke actie woensdag in Teheran voor het Iraanse regime een veel grotere vernedering is dan de beschieting van zijn ambassade in Damascus. De aanval vond plaats in nota bene de Iraanse hoofdstad, op een wel zeer beladen moment: vlak na de inhuldiging van president Masoud Pezeshkian.
‘De Iraniërs zullen zich meer dan ooit gekrenkt en geprovoceerd voelen, dit is echt een klap in het gezicht’, zegt Meir Litvak, hoogleraar Iraanse studies aan de Universiteit van Tel Aviv. ‘Hun soevereiniteit staat op het spel.’
Dus opnieuw is de vraag wat de Iraanse reactie zal zijn. Uit Teheran klonk woensdag krijgshaftige taal. In een bericht op X schreef Pezeshkian dat Israël ‘spijt zal krijgen’ van zijn ‘laffe daad’. De Revolutionaire Garde zinspeelde op een ‘harde reactie die pijn zal doen’ en ook de Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei zei iets dergelijks.
Maar hoe dan? De massale raketbeschieting op Israël van medio april wás op zich al een buitengewoon krachtige vergeldingsactie, en het is alleen aan de superieure Israëlische luchtverdediging te danken dat de zaak toen niet uit de hand liep.
De meeste waarnemers zijn het erover eens dat Israël noch Iran behoefte heeft aan oorlog. Voor Iraniërs speelt daarbij de vrees voor directe betrokkenheid van militaire supermacht Amerika, een betrokkenheid die onvermijdelijk wordt indien Israël echt gevaar loopt. Ook de VS zitten daar niet op te wachten; vermoedelijk wordt vanuit Washington al geprobeerd Netanyahu te bewegen tot zelfbeheersing na een Iraanse vergeldingsactie.
Daarbij kunnen de Amerikanen Netanyahu erop wijzen dat hij een paar mooie punten op zijn scorebord kan bijschrijven: de hoogste Hamasleider gedood; het Iraanse regime voor schut gezet; in eigen land zijn imago opgepoetst; nogmaals bewezen dat met Israël niet valt te spotten; de vrije hand om de strijd in Gaza nog even voort te zetten (want van een staakt-het-vuren is voorlopig geen sprake). Kort ervoor had hij al twee andere punten genoteerd, namelijk de dood van een Hezbollah-commandant in Beiroet en de propagandistische miskleun van Hezbollah, dat twaalf voetballende kinderen doodde.
Ondertussen is er nog een leider die voor een moeilijke afweging staat: Pezeshkian. Amper op het schild gehesen, staat de nieuwe Iraanse president al meteen voor de zwaarst denkbare beslissing. Hij heeft nog niet eens zijn kabinet op orde en zal in het Iraanse machtscentrum over de kwestie moeten overleggen met mensen die hij vandaag voor het eerst de hand schudt.
Dit is bepaald niet waar hij op zat te wachten. Pezeshkian heeft de presidentsverkiezingen gewonnen als de meeste gematigde van de vijf kandidaten. Hij wekte de indruk weer voorzichtig toenadering te willen zoeken tot het Westen om zo het isolement van zijn land te verlichten. Veel speelruimte daarbij heeft hij niet. Ayatollah Ali Khamenei is de echte machthebber in Iran en Pezeshkian moet voortdurend over zijn schouder kijken om te zien wat de hardliners van de Revolutionaire Garde achter zijn rug uitspoken.
Niettemin, Pezeshkian wilde uit een verzoenend vaatje tappen. In plaats daarvan ziet hij zich nu gedwongen tot een confrontatie met de ‘Kleine Satan’, Israël.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant