‘Afscheid van Rusland’, noemde schrijver Sana Valiulina haar optreden zondag in VPRO’s Zomergasten. Haar binnenkort te verschijnen boek over haar vader die de goelag-strafkampen overleefde, heet Waar alle wegen ophouden.
En is er nog hoop voor Rusland, vroeg interviewer Jelle Brandt Corstius. ‘De situatie is tamelijk hopeloos. Ik hoop dat hij (Poetin, uiteraard) de pijp uitgaat’, antwoordde Valiulina mistroostig. Maar zelfs die laatste adem hoeft geen vooruitgang te betekenen.
Nee, wie de zware woorden woog van Valiulina over Rusland, kon onmogelijk welgemoed vooruitblikken. En toch was dat geen reden om alleen maar te somberen bij het drie uur durende interview met de zomergast. Valiulina’s analyses over en herinneringen aan de Sovjet-Unie waren boeiend, haar verteltrant vaak helder en gedecideerd. Zolang het maar niet te persoonlijk werd.
Over de auteur
Arno Haijtema is redacteur van de Volkskrant en tv-recensent.
Valiulina (60), in Estland geboren, opgegroeid in een Tataars gezin, in Sovjet-tijd mede wegens huwelijk naar Nederland verhuisd, belichaamt talrijke aspecten van de culturen die in de Sovjet-Unie huisden. En de slagschaduw van leven in de dictatuur – eerst die van Stalin, nu die van Poetin – valt nog steeds over haar heen. Ze sprak over de woede-uitbarstingen van haar vader. Over haar verscheurde gevoel, door de fysieke onbereikbaarheid van haar zus in Moskou.
Brandt Corstius, de tweede wissel-invaller bij Zomergasten voor de ziek geworden presentator Adriaan van Dis, is als Ruslandkenner expert in de door Valiulina aangedragen thema’s. Dat zat zijn functie als intermediair wel in de weg.
Zo liet Valiulina een fragment zien uit een speelfilm waarin een balling uit de goelag terugkeert in zijn geboorteplaats. Een voor Russen (en vermoedelijk Brandt Corstius) aangrijpende scène. Maar niet voor de kijker, die althans met dit fragment onvoldoende aanknopingspunten kreeg aangereikt om de symboliek te doorgronden.
Haar vader was een zwijger, die aan de keukentafel ‘dissidentenpraatjes’ debiteerde. Haar moeder ‘had een traantje weggepinkt’ toen Stalin was gestorven: het gevolg van massapsychose in een dictatuur.
Juist die anekdotes op het microniveau van een gezin in Sovjettijd hadden Valiulina’s verhalen kunnen kleuren. Maar omdat de interviewer niet doorvroeg, bleven ze flets. Waaróm huilde die moeder om de dood van de ploert? Wat waren dat voor praatjes in de keuken?
Tussen alle zware onderwerpen waren er lichtpunten. Over de oeroude, schitterende Estse koorzang, een soort minimal music met eindeloos repeterende coupletten – prachtig symbool voor cultuur die geen dictator kapot krijgt.
En amusant: een tv-optreden van de Amerikaanse acteur en Sovjet-adept Dean Reed. Hij was het populaire Oostblok-antwoord op Elvis Presley, een pion in de communistische propaganda. Hij was sekssymbool in een wereldrijk waar officieel, aldus Valiulina, ‘seks niet bestond’.
Terwijl ze als student in Moskou juist had ontdekt ‘dat je je alleen met seks kon bevrijden uit de ideologische kooi’. Vertél, had Brandt Corstius moeten roepen. Maar toen ging het al over Valiulina’s studie.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant