Huurlingenleger Wagner bood Russische gevangenen nog een goed salaris en de belofte van vrijheid, in ruil voor zes maanden aan het Oekraïense front. Nu het leger het stokje heeft overgenomen, zijn de voorwaarden veel strenger. Toch verkiezen veel gedetineerden de frontlinie boven het strafkamp.
Nog niet zo lang geleden was Rusland wereldkampioen als het om het aantal gedetineerden gaat, maar de laatste twee jaar beginnen de Russische gevangenissen en strafkampen flink leeg te lopen. Niet als gevolg van een spectaculaire daling van de misdaad, maar door de oorlog tegen Oekraïne. In plaats van naar huis, gaan de vrijgelaten gedetineerden rechtstreeks naar het front. Een groot aantal van hen komt nooit meer thuis.
De uittocht begon toen Wagnerbaas Jevgeni Prigozjin enkele maanden na de Russische invasie van Oekraïne van het Kremlin toestemming kreeg om in de kampen gevangenen te rekruteren voor zijn huurlingenleger. Voor president Vladimir Poetin sneed het mes aan twee kanten: hij kreeg er een hoop mannen bij voor zijn offensief en tegelijk raakte hij evenveel gevangenen kwijt.
Over de auteur
Bert Lanting is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Hij was eerder correspondent in Rusland, de Verenigde Staten en Brussel.
Sindsdien hebben ruim honderdduizend gevangenen zich aangemeld voor de strijd in Oekraïne. Exacte cijfers zijn er niet omdat de FSIN, het Russische gevangeniswezen, de laatste tijd geen gegevens meer publiceert. Maar het begin van de uittocht is wel te zien in de laatste vrijgegeven cijfers: begin 2022 zaten er 465 duizend mensen vast in de negenhonderd gevangenissen en kampen die onder de dienst vallen. Een jaar later telde Rusland 433 duizend gedetineerden. Het laatste officiële cijfer komt van de Russische onderminister van Justitie Vesvolod Voekolov, die in oktober vorig jaar meldde dat de totale gevangenispopulatie 373 duizend bedroeg, inclusief de mensen die in voorarrest zitten.
Olga Romanova, het hoofd van de organisatie ‘Rusland achter de tralies’, schat dat er inmiddels misschien wel 200 duizend gevangenen vanuit de kampen naar het front zijn gestuurd. In Siberië hebben enkele strafkampen de poorten al gesloten wegens gebrek aan gedetineerden.
Gevangenen die bij Wagner gingen, konden rekenen op een goed salaris. Maar het belangrijkste lokkertje was dat ze na een half jaar vechten aan het front gratie zouden krijgen van Poetin.
Daar kwam het Kremlin al snel van terug. ‘Niemand had erop gerekend dat de gevangenen het zouden overleven en terug zouden keren’, aldus Romanova. Tal van ex-gevangenen pleegden na terugkeer van het front opnieuw misdaden. Dus toen het leger na de mislukte opstand van Wagner en de dood van Prigozjin de rekruteringscampagne in de strafkampen overnam, haalden de autoriteiten de touwtjes aan. Gevangenen die zich nu aanmelden, krijgen slechts voorwaardelijk gratie en dan ook nog eens pas na afloop van de militaire operatie tegen Oekraïne, tenzij ze zich hebben onderscheiden op het slagveld.
Toch blijken volgens Romanova nog steeds veel gevangenen bereid zich aan te melden voor het leger. ‘Ze betalen zelfs smeergeld om naar de oorlog te gaan’, zei ze eerder dit jaar tegenover de site Sever Realii. ‘Ze zien dat anderen op vrije voeten zijn en geld hebben.’
Sommige gedetineerden zien het ook als de enige manier om te ontkomen aan de harde en gewelddadige wereld van de strafkampen. Mishandeling, martelpraktijken en zelfs verkrachtingen zijn schering en inslag in Russische strafkampen. Het komt maar zelden voor dat het personeel daarvoor wordt gestraft.
Poetin gaat er prat op dat zich vorig jaar ruim 300 duizend vrijwilligers, inclusief gevangenen, hebben gemeld om in Oekraïne te vechten. Op die manier hoopt hij een nieuwe, controversiële mobilisatieronde te vermijden. Maar Jan Matvejev, een militair expert die verbonden is aan de organisatie van de overleden oppositieleider Aleksej Navalny, betwijfelt die cijfers gezien de berichten over de zware verliezen in Oekraïne die ook in Rusland doorsijpelen.
Alleen al bij de maandenlange slag om Bachmoet verloor Wagner vorig jaar volgens BBC en het Russische oppositiekanaal Mediazona bijna twintigduizend man, onder wie zeventienduizend voormalige gevangenen. Dat komt neer op eenderde van het totale aantal strijders dat Wagner uit de strafkampen rekruteerde.
Onder de gewone burgers is de animo flink gedaald door de berichten die de rekruten doorsturen uit Oekraïne. ‘Ze beloven je geld en dat je in de achterhoede blijft’, meldde een kontraktnik aan de site Vjorstka. Maar in plaats daarvan ging hij rechtstreeks door naar Tsjasiv Jar, een van de gevaarlijkste plaatsen aan het front. Al snel werd niets meer van hem vernomen.
Op VKontakte, het Russische Facebook, klagen vrijwilligers dat zij als ‘kanonnenvlees’ worden gebruikt, door hun commandanten in de steek worden gelaten en nog niet de helft van het beloofde salaris krijgen. Wie zich zonder toestemming probeert terug te trekken uit de hel, loopt het risico dat hij ter plekke wordt doodgeschoten.
De autoriteiten nemen volgens de autoriteiten steeds vaker hun toevlucht tot chantage om aan ‘vrijwilligers’ te komen. De moeder van een jongeman die op straat was aangehouden, vertelde dat haar zoon onder druk was gezet een contract met het leger te tekenen. Anders hing hem een straf boven het hoofd wegens ‘verzet bij zijn aanhouding’: 15 jaar en dan ook nog eens in een ‘rood strafkamp’, waar voornamelijk veroordeelde ex-politieagenten zitten. ‘Daar heb je geen leven’, was de boodschap. Drie maanden later kreeg zijn moeder bericht dat hij aan het front op een mijn was gestapt. Ook geen leven.
Een groep soldaten uit het zuiden van Rusland deed afgelopen week in een videofilmpje een wanhopige oproep aan ‘Vladimir Vladimirovitsj’ oftewel Poetin om in te grijpen. Hun was beloofd dat ze om medische redenen toestemming zouden krijgen om in Rusland te blijven. Later bleek dat ze hun handtekening hadden gezet onder een contract als vrijwilliger. Onder dwang werden ze meteen naar het front overgebracht. Zelfs een man met ernstige psychische klachten moest mee, hoewel hij als een gevaar voor zichzelf en zijn kameraden werd beschouwd. ‘Onze commandanten jagen ons de gehaktmolen in’, zegt een van de soldaten in het videofilmpje. ‘Ze zeggen: vroeg of laat gaan jullie er toch allemaal aan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant