Marieke Schoutsen en Sharan Bala zijn als intersekse vanaf heel jonge leeftijd geopereerd en behandeld, om ‘normalere’ meisjes van hen te maken. In de documentaire Kiezen, snijden, zwijgen vertellen ze over het verwoestende ‘zwijgprotocol’ dat ouders en kinderen decennialang werd opgelegd.
‘Marieke is van de precieze aard van haar aandoening niet op de hoogte’, leest Marieke Schoutsen voor aan het begin van de documentaire Kiezen, snijden, zwijgen. Ze zit samen met Sharan Bala, de andere hoofdpersoon uit de film, op de vloer van haar appartement, omgeven door stapels A4’tjes die hun beider medische levensverhaal vertellen.
Kiezen, snijden, zwijgen, te zien op 2 augustus bij de VPRO, is een bij de keel grijpend knappe documentaire over twee mensen die vanaf hun geboorte meerdere niet-noodzakelijke medische behandelingen hebben ondergaan vanuit het idee dat ze daarmee ‘normaler’ zouden worden. Schoutsen en Bala zijn intersekse. Dat is geen ‘aandoening’, maar een natuurlijke menselijke variatie.
Over de auteur
Ianthe Sahadat is redacteur van de Volkskrant met bijzondere aandacht voor cultuur, literatuur en de Surinaamse en Caribische koloniale geschiedenis.
Nederland telt naar schatting een kleine tweehonderdduizend mensen die geboren zijn met een lichaam dat niet valt binnen de standaard definitie van man of vrouw. ‘Ongeveer evenveel als er mensen met rood haar zijn’, zegt Schoutsen in de film tegen haar vriendinnen.
Intersekse kinderen worden geboren met een variatie in dna, hormonen, uiterlijke geslachtskenmerken of geslachtsklieren. Soms is dat vlak na de geboorte al duidelijk, soms pas in de puberteit of zelfs later. Er bestaan zo’n veertig verschillende intersekse-variaties.
De titel van de documentaire – Kiezen, snijden, zwijgen – verwijst naar het medisch protocol waaraan Schoutsen, Bala en vele anderen vanaf hun geboorte zijn onderworpen. Zo jong mogelijk maakten artsen de keuze of kinderen met interseksekenmerken een jongetje of meisje moesten worden. ‘Vervolgens werd geadviseerd om dit geheim te houden’, zegt Bala (38) in een videogesprek.
De film, die begint met de ontmoeting van Schoutsen en Bala in 2020 (ze zijn dan 35 en 34 jaar), toont de fysieke en psychische schade van onnodig medisch ingrijpen en verplichte geheimhouding. Beiden kampen al sinds hun vroege tienerjaren met angsten en depressies. Nooit hebben ze voor die dag met iemand over hun ‘geheim’ gesproken. Tot een gemeenschappelijke psycholoog een ‘lotgenotengesprek’ voorstelt.
Tegenover elkaar gezeten in een koffietent durven de twee amper te fluisteren, zo bang zijn ze dat omstanders iets opvangen. Uiteindelijk wandelen ze urenlang pratend door het park. ‘Alles wat Sharan vertelde, herkende ik’, zegt Schoutsen (39). ‘Het was ongelofelijk om iemand te ontmoeten die precies hetzelfde had meegemaakt als ik. Tot dat moment dacht ik dat ik een soort alien was. Dat mensen me met hooivorken op straat achterna zouden jagen als ik zou praten over wie ik echt ben.’
Bala, knikkend, in een parallel beeld, tijdens het videogesprek: ‘Ik had hetzelfde, die herkenning was zo heftig. De opgelegde behandelingen die we als kind hebben ondergaan zonder ooit precies te weten wat en waarom. En dat we er nooit over hebben mogen praten.’
Pas na hun ontmoeting ontdekken de twee dat hun verhaal niet uniek is, maar onderdeel van een protocol. Ze besluiten een vriend van Schoutsen, Chris van den Brink, te vragen om hun zoektocht als stille getuige op camera vast te leggen. Zodoende ziet de kijker hoe Bala in haar opgevraagde medische dossier ontdekt dat ze ‘volledig gezonde testes’ in haar buik had als baby, die operatief zijn verwijderd.
‘Het was een kleine ingreep’, zegt haar moeder voorzichtig. Bala, vol ongeloof: ‘Maar met grote gevolgen.’
Bala zal nooit weten of ze misschien kinderen had kunnen krijgen. Of haar lichaam testosteron was gaan aanmaken. ‘En het gaat verder dan kinderen krijgen’, zegt Schoutsen, die medische informatica heeft gestudeerd en ook in de film regelmatig medische toelichting geeft.
‘Als je de geslachtsklieren van een kind verwijdert, verandert dat de hele hormoonhuishouding. Wij slikken allebei sinds ons 11de vrouwelijke hormonen om in de puberteit te komen.’
Bala: ‘Misschien had ik wel geen vrouwelijke puberteit willen hebben. Maar dat is niet meer terug te draaien.’
In de film leest Bala voor: ‘Beide ballen verwijderd. Ik was 1.’ Ze bladert. ‘Advies: vaginaplastiek. Hier ben ik 1.’
Schoutsen: ‘Wilden ze toen al opereren?’
Bala leest verder: ‘ Vrijen nog niet mogelijk.’ Gepijnigde frons: ‘Hmm, oké.’ Het allerpijnlijkst vindt ze dat ze nooit ‘heeft mogen weten wie ze is’. ‘Dan denk ik aan dat kleine jongetje dat nooit heeft mogen bestaan.’
In de documentaire bezoeken Schoutsen en Bala socioloog en cultuurwetenschapper Margriet van Heesch, die in 2015 promoveerde op een onderzoek naar het leven van mensen met een intersekse-ervaring. Heesch vertelt welk leed het ‘kiezen, snijden, zwijgen’-protocol, gebaseerd op een frauduleus Nieuw-Zeelands onderzoek uit 1951, heeft aangericht.
Volgens deze zogeheten ‘John/Joan-casus’ was het zaak om met intersekse kenmerken geboren kinderen zo jong mogelijk operatief te ‘corrigeren’, zodat ze als ‘normale heterojongens en -meisjes konden opgroeien, trouwen en coitus bedrijven’.
Kinderen moesten, plat gezegd, ofwel een penis krijgen, ofwel een vaginale holte. ‘Niet passende’ geslachtskenmerken of geslachtsklieren werden weggesneden. ‘Ouders kregen te horen dat ze over de ‘aandoening’ van hun kinderen vooral niet mochten praten’, zegt Van Heesch in de documentaire, ‘andere mensen zouden maar schrikken.’
Vanaf de jaren negentig kwamen de eerste hartverscheurende verhalen naar buiten van inmiddels volwassen intersekse personen die met zwijgplicht, lichamelijk verminking (mogelijke vruchtbaarheid of het ervaren van seksueel genot werden vaak weggeopereerd), pijnlijke littekens en schaamte waren opgegroeid.
Ook de ouders van Schoutsen en de moeder van Bala, die in de documentaire emotionele gesprekken met hun kinderen voeren, kregen te horen dat ze nergens over mochten praten. ‘Uw dochter is gewoon een meisje’, zeiden artsen tegen de ouders van Schoutsen. ‘Ze is dus zeker niet transseksueel. Geen zorgen over een verhoogde kans op lesbiciteit.’
Hoe triest en ingrijpend hun medische historie en de gevolgen ervan ook zijn, voor beiden zit het grootste leed in de opgelegde zwijgplicht. Schoutsen: ‘Nooit durfde ik iemand in vertrouwen te nemen, ik heb me altijd geschaamd.’ Bala knikt. Voor haar geldt hetzelfde.
Beiden gingen ‘verkrampt’ door het leven, eenzaam en met een ingewikkelde relatie tot hun lichaam, intimiteit en seksualiteit. Ervan overtuigd dat er ‘iets mis’ was met hen. Met een permanente angst ‘om ontdekt te worden’. Die angst is voelbaar in de documentaire en levert een benauwende kijkervaring op.
Hun ouders zijn evengoed ‘slachtoffers van het protocol’, zeggen ze. Ook individuele artsen nemen ze niets kwalijk. Bala: ‘Het is de maatschappij met stellige opvattingen over hoe een lichaam eruit hoort te zien, zonder spectrum van diversiteit, waarbinnen dit heeft kunnen gebeuren.’
Op enkele bekende voorbeelden na, zoals muzikant en tv-maker Raven van Dorst en activist Miriam van der Have, zijn intersekse personen ‘onzichtbaar’, zeggen Bala en Schoutsen.
Met hun film hopen ze het bewustzijn rondom intersekse te vergroten, en de rechten van intersekse kinderen onder de aandacht te brengen. ‘Het protocol is in 2006 geschrapt’, zegt Bala, ‘maar nog altijd ondergaan kinderen in Nederland ingrijpende onomkeerbare operaties, omdat de beslissing hiervoor bij ouders en artsen ligt.’
Zowel met Schoutsen als Bala gaat het ‘zo veel beter’ dan een aantal jaar geleden. Het openbreken van hun geheim was een verademing, al blijft elk gesprek met iemand die ‘het’ niet weet eng, zegt Schoutsen. ‘Ik kan mezelf zijn, heb een lieve vriend, er is zo veel meer lucht gekomen. Maar ik heb ook veel verdriet, het voelt soms oneerlijk.’ Glimlach: ‘Binnenkort begin ik weer met een intensieve therapie.’
‘Die heb net afgerond’, zegt Bala, die in 2022 afstudeerde aan de Rietveld Academie, met een expositie over haar medisch dossier. ‘Het is niet op te lossen, maar dat ik het eindelijk mag zeggen, dat er erkenning voor ons bestaan is, geeft warmte en kracht.’
Ze is nog steeds boos op wat haar is overkomen. ‘Ik heb problemen met mijn lichaam, dat zit allemaal zo diep.’ Na een korte stilte: ‘Ik zet mijn woede in als maker en spreker over thema’s als autonomie, dat geeft me kracht.’
Kiezen, snijden, zwijgen, 2/8, 22.50 uur, NPO 3.
De documentaire staat ook op 2Doc.nl en NPO Start.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant