Na elf jaar van bittere armoede weet de oppositie in Venezuela het zeker: het tijdperk van president Nicolás Maduro is voorbij. Zondag zijn er verkiezingen. Maar wie denkt dat de autoritaire Maduro zijn macht opgeeft, onderschat hem.
Zou het dit keer echt? ‘Mi amor, met de hulp van God en de heilige maagd nemen we zondag afscheid van deze regering.’ De gepensioneerde docent Zumaira Montiel (67) durft voor het eerst in jaren weer te hopen. Als het aan haar ligt, en volgens de peilingen aan een ruime meerderheid van de Venezolanen, zijn de dagen van de autoritaire leider Nicolás Maduro geteld.
Zondag, 28 juli, kiest Venezuela een president. Na een kwart eeuw – veertien jaar onder de socialistische populist Hugo Chávez (van 1999 tot aan zijn dood in 2013) en elf bikkelharde jaren onder diens opvolger Maduro – hoopt de verenigde oppositie dit weekeinde een dreun uit te delen die het chavismo aan het wankelen brengt. En misschien zelfs van zijn sokkel doet donderen.
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. Omdat hij geen persvisum kreeg om Venezuela te bezoeken werkte hij voor dit verhaal samen met de Venezolaanse journalist Camille Rodríguez.
Daarom heeft de voormalige leerkrachtwoensdagmiddag een Napolitaans blauwe jurk aangetrokken en is ze naar het centrum van Maracaibo getrokken, de hoofdstad van de westelijke deelstaat Zulia. De brede Avenida 5 de Julio behoort vandaag toe aan de energieke oppositieleider María Corina Machado (56) en haar bedaarde presidentskandidaat Edmundo González Urrutia (74). In de laadbak van een pick-uptruck bewegen de politici in slakkentempo door een zee van aanhangers. Met vochtige ogen kijkt Montiel toe.
Zou het dit keer echt?
Het regime van Maduro wordt door de meeste Venezolanen gehaat. In de jaren nadat Chávez aan kanker was overleden, kelderde de internationale olieprijs en stortte Chávez’ met oliedollars gefinancierde ‘socialistische’ kaartenhuis in elkaar. In het afgelopen decennium leden Venezolanen bittere armoede en honger en vluchtten 8 miljoen vooral jonge mensen het land uit (haast een kwart van de bevolking). Maduro sloeg protesten met bruut geweld neer en liet tegenstanders arresteren.
Als dit eerlijke en transparante presidentsverkiezingen zouden zijn, dan zou González afkoersen op geheide winst. Dan zouden de verhuisdozen wellicht al klaar staan in het Palacio de Miraflores, het statige presidentiële werkpaleis in hoofdstad Caracas. In werkelijkheid bepaalt een machtig staatsapparaat de smalle marges waarbinnen een zwakke en tot voor kort verdeelde oppositie zich mag bewegen. Met eerlijk heeft deze stembusgang weing van doen.
Toch lopen aan de vooravond van de verkiezingen de emoties rond oppositieleider Machado, die van het stembiljet werd geweerd en op de valreep oud-diplomaat González naar voren schoof, dusdanig op dat sommige analisten al durven te speculeren over een onderhandelde machtsoverdracht. Als de winst van de oppositie groot genoeg is en de president garanties krijgt op een waardig vertrek, zal hij bereid zijn het gesprek daarover aan te gaan, zo klinkt het vermoeden.
Machado presenteert het alvast als een feit. ‘We gaan winnen’, zegt ze woensdag voorafgaand aan het campagne-evenement in een zaaltje bomvol journalisten (geen van hen van de staatskanalen). De oppositieleider arriveerde laat omdat ze onderweg werd opgehouden door de politie. Desondanks lacht ze een stralende lach. Op de muur hangt een levensgrote poster met haar portret.
Tijdens haar rondreis door Venezuela treft Machado niet alleen euforische kiezers die haar smeken om verandering, maar bijna net zo vaak de autoriteiten: politieagenten, militairen, maar ook de informele knokploegen van Maduro, de intimiderende ‘colectivos’, die zich op motoren verplaatsen.‘Ook de ogen van de agenten sprankelen’, zegt ze. ‘Hun blik verraadtdat ze aan onze kant staan.’ Op een lange mouw van haar witte shirt prijken het geel-blauw-rood en de sterren van de Venezolaanse vlag.
Haar presidentskandidaat González spreekt zachtjes enkele zinnen over het pacifistische karakter van de transitie die hij straks als president hoopt te leiden en geeft dan weer het woord aan Machado, de stuwende kracht achter dit moment. Liefdevol prijst zij hem als een integere man. Zonder het offer van de gepensioneerde diplomaat, die uren voor de inschrijf-deadline insprong als vervanger, was de oppositie vier maanden geleden al op de muur van Maduro gestuit. ‘Een overweldigende meerderheid gaat stemmen op Edmundo’, stelt ze.
Zou het dit keer echt?
Een wens die anoniem kan worden geuit in peilingen, laat zich in een autocratisch land nog niet zomaar vertalen naar een verkiezingsoverwinning. Behalve het feit dat González en Machado nog in de race zijn – in plaats van in de gevangenis of in ballingschap – wijst niets erop dat het regime bereid is de macht te delen, laat staan haar op te geven. 28 juli is geen willekeurige datum, het is de verjaardag van wijlen El Comandante. President Maduro, die zich een zoon van Chávez noemt, voorziet niet het einde, maar de aftrap van nog eens 25 jaar in de traditie van Chávez’ ‘bolivariaanse’ revolutie.
En dat Maduro, ondanks het enorme populariteitsgat met de oppositie, gelooft in een volgende termijn is niet zo vreemd, zegt de Venezolaanse politicoloog Maryhen Jiménez, verbonden aan de Britse Universiteit van Oxford. ‘Het chavismo is gewend aan het winnen van verkiezingen’, zegt ze via de telefoon. Chávez kon tot aan zijn dood leunen op brede electorale steun, pas zijn opvolger kon niet langer enkel rekenen op de populariteit van de politieke beweging.
Maar ook Maduro bleek bedreven in het winnen van verkiezingen, zij het op een andere manier. ‘Hij heeft een scala aan gereedschappen tot zijn beschikking.’ Met intimidatie van de (verdeelde) oppositie en druk op de bevolking, zette hij zijn tegenstanders vakkundig buitenspel. Toen de oppositie in 2015 een meerderheid in het parlement won, richtte Maduro eenvoudigweg een parallel wetgevend orgaan op. In 2018 schortte er zo veel aan zijn herverkiezing dat de Verenigde Naties en de Europese Unie het resultaat niet erkenden.
Zo beten tegenstanders hun tanden stuk op de stugge Maduro. Een couppoging mislukte, een boycot van verkiezingen haalde niets uit. Tot een paar jaar geleden beschouwden tientallen landen oppositieleider Juan Guaidó als ‘rechtmatige’ president van Venezuela. Nu is hij nog slechts een van vele Venezolaanse migranten in Florida. Soms flakkerde de hoop op, meestal domineerde de uitzichtloosheid.
Dit keer, met een strijdkrachtige vrouw voorop, probeert de oppositie het toch weer via de stembus. Aan dit moment gingen lange onderhandelingen vooraf. Internationale bemiddelaars kregen regering en oppositie aan één tafel. Ook voor Maduro viel er wat te halen: verlichting van Amerikaanse sancties. Maar zijn garanties voor een eerlijk electoraal proces bleken boterzacht. Een aanvankelijke uitnodiging aan Europese waarnemers trok hij later weer in. Opnieuw is hij tegelijkertijd kandidaat en oppermachtige scheidsrechter.
Toch zijn deze verkiezingen anders dan de voorgaande: voor het eerst in jaren hebben alle oppositiepartijen zich verenigd achter hetzelfde plan. Voorheen konden de ramkoers-politici het niet eens worden met de gematigder collega’s die bleven geloven in het kronkelige electorale pad. Machado, die tot het eerste kamp behoorde, heeft dankzij haar eigen bekering de eenheid bereikt. Een unieke kans, zegt politicoloog Jiménez. ‘De belangen zijn enorm. En zo wordt het ook gevoeld door de Venezolaanse bevolking.’
In Maracaibo, omringd door toeterende motoren en auto’s, vertelt de 17-jarige stewardess Joanny González waarom ook zij, al mag ze nog niet stemmen, vandaag in Venezuela-shirt de straat opgaat. ‘Mijn vader moest zeven jaar geleden het land verlaten.’ Tijdens de massale exodus van het afgelopen decennium bleven veelal ouderen en kinderen achter in Venezuela.
Nu Machado de Venezolanen weer doet dromen, dromen ze van hun familieleden die de armoede, hyperinflatie, werkloosheid en repressie ontvluchtten en uitwaaierden over de Amerikaanse continenten, van Chili tot aan de Verenigde Staten. ‘Waar ik het meest naar verlang is dat mijn vader terugkeert’, zegt de jonge González.
De 20-jarige student María Perdomo houdt een papier omhoog met de tekst ‘Vandaag ben ik de stem van degenen die in het buitenland zijn.’ Beide vrouwen overwegen hun familieleden achterna te reizen als Maduro toch aan de macht blijft. ‘Ik vind het moeilijk om mijn moeder achter te laten, maar ik vrees dat het de enige optie is’, zegt Perdomo. Op haar wang staat een Venezolaans vlaggetje.
Terwijl de aanhang van oppositieleiders Machado en González het centrum van Maracaibo vult, houdt de regering gelijktijdig enkele kilometers verderopeen evenement in een volkswijk. Het is bijna een regel geworden: waar Machado is, daar trommelt het regime zijn eigen mensen op. Staatsmedia registreren de menigte, die aanzienlijk lijkt in de smalle straat. ‘Deze zondagavond zal de Kiesraad bekendmaken dat Nicolás Maduro de grote winnaar is!’, roept partijbons Diosdado Cabello vanaf het podium.
Hoezeer de Venezolaanse politicoloog Colette Capriles ook hoopt dat het anders loopt, ze vreest dat het scenario van Cabello kan uitkomen. De machtsmachine van het chavismo, in alle Venezolaanse bestuurslagen aanwezig, is nog steeds in staat miljoenen mensen (onder druk) te mobiliseren en miljoenen anderen te demotiveren. ‘Maduro heeft nog steeds een basis. De teleurgestelde oppositie-kiezer is moeilijk in beweging te krijgen’, zegt Capriles via de telefoon. ‘De kans is groter dat Maduro wint.’
En ook na zondag heeft het regime nog talloze mogelijkheden om een draai te geven aan de uitslag of die simpelweg te negeren. Het zou niet voor het eerst zijn. ‘Toen Chávez in 2007 een referendum verloor, deed hij de oppositiewinst af als een ‘shitoverwinning’ en drukte alsnog zijn plannen door.’ De oppositie kan gelijk hebben, maar het niet krijgen. Venezuela zou moeten waken voor te hoge verwachtingen, waarschuwt de politicoloog.
Maar daar hebben de wanhopige Machado-aanhangers in Maracaibo even geen boodschap aan. ‘Vrijheid!’, scandeert de menigte. Vrijheid is de wens, Machado is de bevrijder. Het kan niet anders, zegt de gepensioneerde Montiel. ‘We gaan winnen. Zodat onze kinderen kunnen terugkeren.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant