Gavrilo Princip ging de geschiedenis in de man die de Eerste Wereldoorlog ontketende. Als Trump opnieuw president wordt, zal Thomas Matthew Crooks een centrale plaats krijgen in de geschiedschrijving over Trumps verkiezingszege.
In het hooggespannen en zwaar bewapende Europa van 1914 stond op zondagochtend 28 juni een geradicaliseerde tiener op een straathoek in Sarajevo te vrezen dat hij had gefaald. Hij zag de open auto met de Habsburgse troonopvolger Franz Ferdinand voorbijrijden zonder dat hij had geschoten.
Maar een vergissing van de chauffeur deed de kansen van de geschiedenis keren. De auto maakte een draai op anderhalve meter afstand van Gavrilo Princip, de 19-jarige die de wereld in een oorlog stortte met twee schoten uit zijn semi-automatische pistool.
Een eeuw en tien jaar later schoot Thomas Matthew Crooks vanaf een dak op Donald Trump en miste nipt. Toch vrezen veel Amerikanen dat hun land na de schoten van de 20-jarige uit Wisconsin op een soortgelijk gewelddadig scharnierpunt in zijn geschiedenis staat. Welke lessen kan het gepolariseerde Amerika in 2024 trekken uit de Europese escalatie van 1914?
De eerste les gaat over het momentum van nationale eenheid en sympathie voor een omstreden slachtoffer. Honderdtien zomers geleden reageerde de wereld met unanieme ontzetting op het nieuws over de dood van de Habsburgse troonopvolger en zijn vrouw Sophie Chotek. En heel even speelde het ingewikkelde weefwerk van loyaliteiten en vetes tussen Europese koningen en keizers geen rol. In Wenen regende het telegrammen vol begrip en medelijden.
Maar de Habsburgers overspeelden hun hand door Servië de oorlog te verklaren. Ze wilden het moment aangrijpen om voor eens en altijd afrekenen met het nationalisme in het naburige koninkrijk Servië – de inspiratiebron voor mannen als Gavrilo Princip die droomden van een staat waarin alle ‘zuidelijke Slaven’, ofwel Joegoslaven, verenigd zouden zijn. Het medeleven met de Habsburgers verbleekte toen ze Servië een ultimatum stelden.
Binnen een paar weken was het gedaan met de Europese eensgezindheid. De polarisatie en onderlinge vijandigheden waren sterker dan ooit tevoren. En met de zogenoemde ‘blanco cheque’ van de Duitse Keizer aan zijn Habsburgse bondgenoot, begon de fatale kettingreactie die de Eerste Wereldoorlog inluidde.
In de VS worden de contouren van een dergelijk scenario zichtbaar, nu radicale Republikeinen – onder wie Trumps running mate J.D. Vance – het narratief hebben gemunt dat de aanslag op Trump het gevolg is van Bidens campagneretoriek.
De tweede les gaat over de dader en de vergetelheid. Als Trump opnieuw president wordt, zal Thomas Matthew Crooks een centrale plaats krijgen in de geschiedschrijving over Trumps verkiezingszege. Zoals iedere Europese scholier al meer dan een eeuw leert wat de plaats van Gavrilo Princip in de geschiedenis is.
Maar het eerste serieuze historische onderzoek naar Princip werd pas gedaan rond het honderdjarige jubileum van de Eerste Wereldoorlog. In het veelgeprezen boek Slaapwandelaars (2013), schetst de Australische historicus Christopher Clark een gedetailleerd beeld van het broeierige politieke en intellectuele milieu waarin Princip terechtkwam toen hij als 13-jarige vanuit het boerendorp waar hij geboren werd naar Sarajevo trok.
De kleine magere jongen die uitblonk in lezen, mocht daar een middelbare schoolopleiding volgen in het kader van een op koloniale leest geschoeid verheffingsproject van de Habsburgers. De Britse journalist Tim Butcher maakte voor zijn boek Het startschot (2013) dezelfde voettocht door Bosnië als Princip een eeuw eerder en spoorde zijn geboorteakte en familieleden op.
Maar het bleek te laat om precies te achterhalen wie het moordcomplot tegen Franz Ferdinand had aangestuurd. Of om een sluitend antwoord te krijgen op de vraag in hoeverre Princips radicalisering het gevolg was van de eenzaamheid en vervreemding die hij in Sarajevo had ondervonden, zoals het geval was bij talloze jonge terroristen en aanslagplegers in de loop van de geschiedenis.
Een paar seconden nadat hij het rechter oor van Trump had geschampt, maakten kogels van de Secret Service een einde aan het leven van Thomas Matthew Crooks. Gavrilo Princip overleed in april 1918 in een gevangenis in de buurt van Praag aan tubercolose.
In de rubriek ‘Toen’ duiken historici van de Volkskrant in de geschiedenis achter de actualiteit.
Source: Volkskrant