Terwijl de Amerikaanse economie floreert, lijkt Europa amper vooruit te branden. Nederland verarmde de voorbije kwartalen zelfs en komt dit jaar niet verder dan een magere economische groei, voorspelde het IMF afgelopen week. Waarom gaat het zo moeizaam?
Wat als Nederland een Amerikaanse staat was? Economisch gezien zou ons land dan onder aan de grauwe middenmoot bungelen, tussen North Carolina en Nevada in. Per hoofd van de bevolking zijn de Nederlanders inmiddels namelijk armer dan 33 van de 50 Amerikaanse staten, berekende de European Centre for International Political Economy (ECIPE), een Brusselse denktank, onlangs.
En dan is Nederland van de ‘normale’ EU-economieën – de kunstmatig opgeblazen bbp’s van Ierland en Luxemburg niet meegerekend – na Denemarken nog de op één na rijkste. Duitsland, het industriële zwaargewicht van Europa, is anno nu armer dan Oklahoma, de Amerikaanse nummer 38. Frankrijk scoort per hoofd van de bevolking zelfs lager dan Arkansas, de op twee na armste Amerikaanse staat. Om nog te zwijgen van Spanje, Portugal en Polen, die mijlenver achter Mississippi staan, de hekkensluiter van de Verenigde Staten.
Over de auteur
Jonathan Witteman is economieredacteur voor de Volkskrant en schrijft over de macro-economie en de bankensector.
Nog schrikbarender is de Europese achteruitgang. Rond de eeuwwisseling stonden de grootste Europese economieën allemaal een stuk hoger op de gedeelde Amerikaans-Europese ranglijst: Duitsland zes plekken hoger, Frankrijk elf, Nederland tien, Italië meer dan twintig. ‘Een alarmsignaal over Europa’s armoedige groei, en de gevolgen voor de welvaart’, noemde ECIPE de cijfers.
Aan alarmsignalen geen gebrek de laatste maanden. ‘Kan Europa’s economie ooit nog de VS evenaren?’, kopte de Financial Times bijna wanhopig. ‘Europa is sterfelijk’, waarschuwde de Franse president Emmanuel Macron, die de economische teloorgang als een van de rampzaligste bedreigingen voor het continent omschreef. ‘Het risico is dat Europa achterop zal raken. We zien dit nu al gebeuren.’ Droogjes stelde de Wall Street Journal vast dat Europeanen aan een nieuwe werkelijkheid moeten zien te wennen: ‘Ze zijn armer aan het worden.’
Terwijl de Amerikaanse economie floreert dankzij de recordwinsten van AI-chipfabrikant Nvidia en andere techgiganten, heerst in Europa een jansaliegeest, constateren industriekapiteinen. Zo hekelde de baas van het Noorse oliefonds, een van ’s werelds grootste investeerders, recentelijk het gebrek aan ambitie van de Europeanen, die bovendien ‘minder hard werken’ dan Amerikanen. Ook het Veldhovense ASML, als nummer 20 op de wereldranglijst van grootste bedrijven een van Europa’s schaarse succesverhalen, wierp de knuppel in het hoenderhok. ‘Als ik soms naar onze samenleving kijk, krijg ik het gevoel dat we vet, dom en blij zijn’, zei toenmalig ASML-topman Peter Wennink vlak voor zijn pensioen.
Is Europa werkelijk de ‘zieke, oude man’ van de wereldeconomie? Vergeleken met de VS presteert Europa de laatste jaren inderdaad matig, leert een blik op de statistieken. Aan het begin van de kredietcrisis in 2008 liet de Europese Unie de VS qua bbp bijvoorbeeld nog net iets achter zich, tonen voor inflatie en koopkrachtverschillen gecorrigeerde Oeso-cijfers. Maar anno 2023 was de Amerikaanse economie 13 procent groter. Dit terwijl er veel minder Amerikanen (340 miljoen) dan EU-inwoners (449 miljoen) zijn.
De kloof groeit de laatste maanden nog sneller. Waar Nederland de afgelopen kwartalen bijvoorbeeld armer is geworden, met 0,8 en 0,5 procent krimp sinds vorig jaar herfst, groeide de Amerikaanse economie met 3,1 en 2,9 procent. Voor heel 2024 verwacht het IMF weliswaar een groei van 0,7 procent voor Nederland en van 1,1 procent voor de EU, bleek afgelopen week uit nieuwe prognoses. Dat is echter nog altijd fors minder dan de voorspelde 2,7 procent plus voor de VS.
Het lijken misschien geen dramatische verschillen, maar door de jaren heen kunnen welvaartsverschillen enorm oplopen. Een economie die jaarlijks 3 procent groeit, verdubbelt elke 24 jaar, grofweg eens per generatie. Een economie die jaarlijks 1 procent groeit, doet daar 70 jaar over, bijkans een mensenleven.
Tegelijkertijd past er een belangrijke kanttekening bij de groeiende bbp-kloof tussen Amerika en Europa. Amerikanen werken namelijk veel meer dan Europeanen. Jaarlijks zo’n 1.800 uur per werknemer, volgens Oeso-cijfers, veel meer dan het gemiddelde aantal arbeidsuren in de EU (1.571) en Nederland (1.413).
Een nog belangrijkere graadmeter is daarom productiviteit, uitgedrukt in bbp per gewerkt uur. Oftewel: wat presteren we eigenlijk in de uren die we werken? Het verhogen van de productiviteit geldt als de belangrijkste motor van economische groei.
Helaas is Europa, en zeker Nederland, echter ook op dit vlak achterop aan het raken bij de Verenigde Staten, constateert Bart van Ark, directeur van The Productivity Institute aan de Universiteit van Manchester. ‘Met name sinds de pandemie hebben de Amerikanen duidelijk beter gepresteerd qua productiviteit. Al moet je daarbij aantekenen dat er in de periode tussen de kredietcrisis en corona eigenlijk nauwelijks verschil zat tussen Amerika en Europa, en een land als Nederland het in de jaren daarvoor zelfs dikwijls beter deed dan de VS.’
Hoe komt het dat de Amerikaanse economie zoveel sterker uit de pandemie is gekomen? Een van de verklaringen zou kunnen zijn dat er minder ‘zombiebedrijven’ rondstrompelen dan in Europa, denkt de Groningse hoogleraar economie Robert Inklaar.
‘Waar noodlijdende Amerikaanse bedrijven tijdens de pandemie simpelweg failliet gingen, werden ze in Europa kunstmatig in leven gehouden met coronasteun’, zegt Inklaar. Dit leidde in 2020 weliswaar tot een relatief hoge Amerikaanse werkloosheidspiek, maar al snel vonden werklozen een nieuwe baan bij andere, vaak productievere bedrijven, zoals ook de Federal Reserve (Fed) recentelijk vaststelde. Dit terwijl werknemers in het door personeelstekorten geplaagde Europa veelal bleven plakken bij zombiebedrijven.
‘Het doel van het Europese beleid was het behoud van werkgelegenheid’, constateert Marcel Timmer, onderdirecteur van het Centraal Planbureau. ‘Dat is op zich succesvol geweest, maar het heeft ook zijn weerslag gehad op de productiviteit.’
Een andere verklaring voor de trans-Atlantische kloof is dat de Verenigde Staten een aanmerkelijk grotere techindustrie kent, waarin de voorbije jaren veel productiviteitsgroei is geboekt dankzij vooruitgang in kunstmatige intelligentie, merkt Van Ark op. ‘Bovendien zie je dat ook in de rest van de Amerikaanse economie eerder gebruik wordt gemaakt van nieuwe technologieën dan in Europa. Het proces van ‘creatieve verwoesting’, zoals de econoom Joseph Schumpeter dit ooit noemde, verloopt daardoor dikwijls sneller in de Verenigde Staten.’
Daar komt nog bij dat de Amerikanen al jaren aanzienlijk meer geld investeren in innovatie dan Europeanen. Aan R&D (onderzoek en ontwikkeling) spenderen de Verenigde Staten bijvoorbeeld 3,5 procent van hun bbp, en de Europese Unie en Nederland allebei 2,3 procent, blijkt uit cijfers van de Wereldbank.
Terwijl zowel de Amerikaanse regering als de Europese Commissie recentelijk met honderden miljarden dollars en euro’s smeet om hun economieën te vergroenen, waren met name Europa’s grootste bedrijven relatief gierig. Hun Amerikaanse rivalen investeerden tussen 2015 en 2022 bijvoorbeeld twee keer zoveel in innovatie, berekende onderzoeksbureau McKinsey onlangs. In een recent rapport van de Europese Commissie over ’s werelds grootste geldschieters van R&D prijkte slechts één bedrijf uit de EU – Volkswagen – in de top tien, tegenover zes Amerikaanse bedrijven: Alphabet, Meta, Microsoft, Apple, Intel en Johnson & Johnson.
Zorgelijk voor Nederland is dat onze economie ook ten opzichte van veel andere Europese economieën de laatste jaren niet zo denderend presteert. Een van de redenen daarvoor is dat er meer dan in andere Europese landen een verschuiving van werkgelegenheid heeft plaatsgevonden van hoog- naar laagproductieve sectoren, bleek eerder dit jaar uit onderzoek in het vakblad Economisch Statistische Berichten (ESB). Zo kwamen er veel banen bij in de horeca, zorg, schoonmaak en beveiliging, waar de productiviteit lager ligt dan in veel andere sectoren.
‘De Nederlandse productiviteitsgroei behoort de afgelopen jaren tot de laagste in de Europese Unie’, zegt Van Ark. ‘Als je dat maar lang genoeg volhoudt, zak je af qua welvaart.’
Van Ark bespeurt enige zelfgenoegzaamheid in Nederland, dat lang als een behoorlijk productief land gold. Zo berekende Rabobank enkele maanden geleden dat het nieuwe kabinet komende jaren 12,6 miljard euro bezuinigt op onderwijs en innovatie. ‘Terwijl je, als je een sterke economie wilt behouden, toch zult moeten blijven investeren in vernieuwing’, zegt Van Ark.
Natuurlijk, economische groei is niet zaligmakend, zegt Timmer van het Centraal Planbureau. Al is het maar omdat het bbp veel van wat mensen belangrijk vinden – zoals gezondheid, onderwijs en milieu – niet goed weet te vatten. Zo geven de Amerikanen ruim 16 procent van hun bbp uit aan gezondheidszorg, en de Nederlanders 11 procent, blijkt uit Wereldbank-cijfers. ‘Terwijl je rustig kunt zeggen dat de gemiddelde zorg in veel Europese landen beter is dan in de Verenigde Staten, tegen lagere kosten. Deze kwaliteitsverschillen zie je echter niet terug in het bbp. Je zou kunnen zeggen dat het Amerikaanse bbp in dat opzicht enigszins opgeblazen is.’
Maar om alle uitdagingen van de komende decennia het hoofd te kunnen bieden – denk aan de energietransitie, of de stijgende zorgkosten door de vergrijzing – is er heel veel geld nodig, weet Van Ark. En dat geld moet wel ergens vandaan komen. ‘Om al die investeringen te kunnen bekostigen, is economische groei onontbeerlijk. We zullen er dus alles aan moeten doen om onze productiviteit weer omhoog te jagen.’
Geselecteerd door de redactie
Van ‘Opwaaiende zomerjurken’ tot ‘Bechamel Mucho’: waarom spelen zo veel romans zich af in de zomer?
J.D. Vance: de personificatie van de witte rancune
Source: Volkskrant