Mond houden of vertrekken. Soms kan het lijken alsof dat de enige opties zijn voor ambtenaren die moeite hebben met beleid. Daartegenover staat het beeld, zelfs gepropageerd door officiële overheidsprogramma’s, dat ambtenaren juist hun ‘geweten’ moeten volgen of ‘moreel juist moeten handelen’. Beide beelden kloppen niet en zitten het broodnodige, vakkundig geboden ambtelijk tegenwicht in de weg.
De rol van ambtenaren was al in het brandpunt van de belangstelling komen te staan door schandalen zoals met de kinderopvangtoeslagen. Het geldt nog meer nu de PVV regeert. Want deze zomer zullen talloze ambtenaren moeten werken aan het regeringsprogramma van het kabinet-Schoof en dat valt sommigen zwaar. Omdat een anti-rechtsstatelijke beweging de grootste in de coalitie is, omdat er plannen in het coalitieakkoord staan waarvan al duidelijk is dat ze de rechtsstaat schaden of onuitvoerbaar zijn, en omdat enkele bewindslieden zijn aangetreden die racistische complottheorieën aanhangen.
Ambtenaren die daarmee worstelen, hoeven heus niet meteen hun biezen te pakken – liever niet zelfs. En ze hoeven óók geen blinde loyaliteit aan de dag te leggen. Alleen, als ambtenaar tegenspraak bieden is wel iets anders dan je persoonlijke mening geven. En dat loopt door elkaar.
Over de auteur
Kustaw Bessems is columnist van de Volkskrant en host van de podcast Stuurloos. Hij heeft een bijzondere belangstelling voor openbaar bestuur. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
De discussie wordt vermengd met die over activisme. Ook interessant, maar een ander debat. In het heel kort: hebben ambtenaren het recht om actie te voeren? Ja, net als andere burgers. Is het verstandig om dat expliciet te doen als ambtenaar? Nee. Dus teken vooral een petitie voor beter klimaatbeleid. Maar stel niet in de hoedanigheid van ambtenaar met louter andere ambtenaren zo’n petitie op.
Kun je demonstreren voor Gaza? Zeker. Met een sit-in buiten je eigen ministerie? Beter van niet. En actievoeren over een onderwerp binnen je eigen portefeuille? Nee. Omdat het je functioneren belemmert wanneer je het ene moment adviezen moet schrijven en het volgende moment tegen de uitkomst protesteert. Al kan op je terrein natuurlijk zoiets schandaligs gebeuren dat je klokkenluider moet worden.
Ambtenaren hebben een stevige uitrusting waarop ze adviezen – ook tegenspraak – kunnen baseren. Maar bij mijn rondgang door het openbaar bestuur valt me op dat ze zich vaak onvoldoende van die uitrusting bewust zijn.
Het begint al met de Grondwet. Hoe voor de hand liggend ook, ambtenaren pakken die er niet vaak bij. Terwijl politici én ambtenaren trouw aan de Grondwet beloven en dus hoort een eerste reflex te zijn om in te schatten of een voorgestelde maatregel wel in de geest is van de daarin vervatte waarden.
Nog een belangrijk instrument zijn de wettelijk vastgestelde beginselen van behoorlijk bestuur, zoals: zorgvuldige voorbereiding, rechtszekerheid, gelijkheid, zorgvuldigheid en evenredigheid. Dat laatste betekent dat de gevolgen voor burgers moeten passen bij de bedoeling van een wet.
Natuurlijk is dit allemaal geen exacte wetenschap. Er is ruimte voor interpretatie. En er is een grijs gebied tussen enerzijds die interpretatie van Grondwet en beginselen en anderzijds de persoonlijke mening. Maar grijp op de juiste bronnen terug en de discussie wordt al een heel stuk minder particulier of willekeurig.
Nog een ingrediënt voor advies: de lange termijn. Zowel het verleden als de toekomst kan helpen. Ambtenaren hebben een geheugen (of horen dat te hebben – helaas wisselen vele te vaak van positie). Dat biedt waardevolle lessen: waaróm is ooit gekozen voor de huidige aanpak? En als iets een vorige keer niet is gelukt, wat was daarvan de reden? En als het de moeite is om zoiets opnieuw te proberen, hoe voorkom je dat je dezelfde fouten maakt?
Ambtenaren moeten daarnaast verder vooruitkijken dan de 24 uurs-nieuwscyclus, de politieke week of zelfs de kabinetsperiode. Ze moeten scenario’s schetsen voor zeker tien, vijftien jaar. Wat kunnen de – bedoelde én onbedoelde – gevolgen zijn van beleid? Welke grote uitdagingen komen op ons af waar het beleid blinde vlekken voor heeft? De Nederlandse overheid is hier notoir slecht in. Dominant is ruttiaans besturen: ad hoc en reactief.
Adviezen worden pas echt geloofwaardig door vakinhoudelijke expertise en vooral praktijkervaring. Er werken een hoop deskundige mensen bij de overheid, maar ook die jobhoppers die weinig ophebben met hun onderwerp, van zorg tot Rijkswaterstaat. En de mensen die écht weten hoe iets zit – omdat ze zelf aan een softwaresysteem sleutelen, een uitkering toekennen, aan het bed staan of lesgeven – mogen zelden meebeslissen. Valt hun iets belangrijks op dat ze willen doorgeven aan mensen die er wél over gaan, dan is het onbegonnen werk om zich door managementlagen heen te vechten. Een ambtenaar die stevig advies wil geven aan politici gaat dus wekelijks bij deze praktijkmensen langs.
Niets van dit alles lukt zonder dat de ambtelijke top zijn gewicht erachter gooit. En de laatste decennia kon je als ambtenaar helaas vooral stijgen in de rangen als onthechte procesmanager met een gevoelig afgestelde politieke antenne en een enorme inzet om wensen van de bewindspersoon koste wat kost te verwezenlijken. Desnoods drukte je even wat harder op je ondergeschikten.
Ambtenaren die onder zo’n weinig uitnodigende leidinggevende werken, raad ik aan: vorm een groepje. Blijf niet met dingen in je hoofd zitten, maar vertel ze aan anderen, toets je gedachten en sta niet alleen wanneer je ze aan je meerdere kenbaar maakt. Ik snap dat het vaak niet makkelijk is, maar wij burgers rekenen op jullie.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant