Vandaag is het tachtig jaar geleden dat een aanslag op Adolf Hitler op een haar na lukte. Operatie Valkyrie had het doel om razendsnel met een staatsgreep de nazileiding buitenspel te zetten. Daar stak een massief eikenhouten tafel een stokje voor.
Het is 20 juli 1944, rond het middaguur, als Hitler zijn nazihoofdkwartier Wolfsschanze in Polen binnenstapt. Op het programma staat topoverleg met hooggeplaatste functionarissen.
Een van hen is Claus Graf Schenk von Stauffenberg. "Hij droeg een grote zwarte aktetas onder zijn goede arm", zo zal een andere aanwezige, de Duitse generaal Walter Warlimont, in 1967 in gesprek met BBC News vertellen. Hij weet niet dat Von Stauffenberg op dat moment de bom draagt waarmee Hitler om het leven moet komen.
Het is het resultaat van maandenlang plannen en de apotheose van operatie Valkyrie. Daarmee willen hooggeplaatste Duitse militairen, maar ook honderden anderen samenzweerders, afrekenen met het naziregime. Een nieuwe regering zou daarna kunnen onderhandelen over het einde van de oorlog.
Von Stauffenberg is een van de opvallendste verschijningen die betrokken is bij de coup. Hij raakt zwaargewond in 1943 bij gevechten in Tunesië, waarbij hij een oog en een arm kwijtraakt. Dat verlies maskeert hij vaak achter een zwart ooglapje. "Hij liet een diepe indruk achter op me", zegt Warlimont daarover.
Von Stauffenberg, van adel, klimt door de jaren heen omhoog in het Duitse leger. Maar in diezelfde periode groeit zijn afkeer tegen Hitler en diens ideeën. Von Stauffenberg heeft door zijn sterke katholieke achtergrond veel bezwaren tegen de systematische onderdrukking en mishandeling van Joden.
Als Von Stauffenberg herstelt van zijn in Afrika opgelopen verwondingen, wordt hij bij het verzet betrokken door generaal-majoor Henning von Tresckow. Zijn functie als stafchef van het reserveleger maakt Von Stauffenberg bij uitstek belangrijk om het plan uit te voeren, door zijn regelmatige toegang tot Hitler.
Direct na de bomaanslag zal operatie Walküre in werking treden. Dat was oorspronkelijk een plan om een opstand te onderdrukken. Maar Von Stauffenberg en zijn bondgenoten passen het plan aan, waardoor het reserveleger kan worden ingezet om belangrijke SS- en Gestapo-officieren op te pakken. Die zouden worden weggezet als de mensen achter de aanslag op Hitler.
Met alle belangrijke hoofdkantoren onder controle kan daarna nieuw leiderschap aantreden. "Er was een hele organisatie opgezet. Van Von Stauffenberg tot tientallen mensen die politieke functies moesten innemen", zegt majoor Dion Landstra, docent militaire geschiedenis bij het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), in gesprek met NU.nl.
Het loopt anders. Als Von Stauffenberg volgens plan het nazihoofdkwartier verlaat om een telefoontje aan te nemen, verschuift vermoedelijk kolonel Heinz Brandt de aktetas. Daardoor zit er meer ruimte (en een tafelpoot) tussen het explosief en Hitler.
De kracht van de explosie blijkt niet genoeg om van die afstand Hitler te doden, mede doordat vanwege het warme weer op het laatste moment van ruimte was gewisseld. In die kamer staan de ramen open én is er een massief eikenhouten tafel aanwezig, die de schokgolf voor Hitler grotendeels opvangt.
De 'Führer' komt er met een gescheurde broek en geperforeerd trommelvlies van af. Drie anderen, onder wie Brandt, komen om het leven en één aanwezige overlijdt later aan zijn verwondingen. De vergaderkamer is zo goed als vernietigd.
Von Stauffenberg, die de explosie van buiten waarneemt, is in de veronderstelling dat niemand de explosie kon overleven. Daarop wordt de tweede fase van het plan alsnog ingezet. Maar dat valt in duigen als Berlijn vanuit Wolfsschanze het nieuws ontvangt dat Hitler de moordaanslag heeft overleefd. "Daardoor keerde het reserveleger zich tegen de samenzweerders", zegt Landstra.
Meerdere bondgenoten van Von Stauffenberg plegen zelfmoord als zij zich realiseren dat de staatsgreep is mislukt. Anderen, zoals Von Stauffenberg zelf, worden diezelfde avond nog door een vuurpeloton geëxecuteerd. Hitler zal uiteindelijk duizenden Duitse samenzweerders opsporen en executeren, of naar Duitse strafkampen sturen.
"Er zijn op meerdere momenten aanslagen beraamd op Hitler. Enkele zijn uitgevoerd en ook mislukt. Maar dit was de eerste poging die écht dichtbij kwam", zegt Landstra daarover.
De impact was immens, vervolgt hij. "Hitler ging zijn mensen nog meer wantrouwen, in de gehele legertop. Hij kwam in een afgesloten systeem te zitten met enkele vertrouwelingen. Maar dat waren grotendeels jaknikkers."
Ook de Duitse bevolking krijgt veel mee van de mislukte coup. "Mensen werden snel berecht door de Duitse opperrechter en ter dood veroordeeld. Velen werden opgehangen aan vleeshaken of onthoofd door guillotines. Dat werd gefilmd en breed verspreid. Het moest angst in boezemen: keer je niet tegen de 'Führer', want je bekoopt het met de dood."
Von Stauffenberg staat in het hedendaagse Duitsland nog altijd symbool voor het verzet. "Die Wiederstand, zoals de Duitsers het noemen, is een van de belangrijkste pijlers van de huidige Bundeswehr", besluit Landstra.
Source: Nu.nl algemeen