Helemaal stoppen met CO2-uitstoot: alleen zo kun je volgens beleidsmakers de opwarming stoppen. Een groeiend aantal critici vindt het klimaatdoel te veel van het goede. Wat betekent ‘netto nul’ voor het klimaat?
Het is het jaar 2050, en wie had dat verwacht: het is gelukt. Dankzij de gezamenlijke inspanning van alle landen van de wereld is de mensheid erin geslaagd de uitstoot van broeikasgassen te bedwingen. Waar ooit kolencentrales stonden, staan nu vlaktes vol zonnepanelen en kerncentrales, en langs de kust zijn windparken verrezen, zover het oog reikt. De laatste fabrieken die nog broeikasgassen produceren, slaan hun uitstoot op. Scheepvaart en wegverkeer draaien volledig op elektriciteit. De luchtvaart vliegt sinds kort met vliegtuigen op waterstof.
Nul uitstoot! Het kostte moeite, triljoenen euro’s, en vooral in de jaren twintig en dertig was er veel politieke weerstand. Maar de druk van het opwarmende klimaat nam toe en dus stopten we met fossiel. Geen gram extra CO2 meer de dampkring in.
Maar dán. De gemiddelde wereldtemperatuur stabiliseert – en lijkt warempel wel te dalen. Ook weer niet goed. De winters worden strenger, de zomers koeler. Op de A12 verschijnen demonstranten: ‘Stop global cooling now!’ In het Noordpoolgebied klaagt de scheepvaart steen en been: het ijs rukt op, vaarroutes vriezen dicht.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech.
Van opwarming naar afkoeling: het is de portee van een aanzwellende reeks columns en blogs over het onderwerp. ‘Ik ben absoluut geen ontkenner van klimaatverandering. Maar meer dan een reductie van ongeveer eenderde van de huidige uitstoot is echt niet nodig’, zegt Jacques Hagoort, gepensioneerd hoogleraar aan de TU Delft, die een stuk over het onderwerp schreef voor Wynia's Week, platform van oud-Elsevierjournalist Syp Wynia. ‘Zelfs met bescheiden reducties van de CO2-uitstoot zal het CO2-gehalte in de atmosfeer dalen’, stelt meteoroloog en klimaatdwarsligger Roy Spencer van de Universiteit van Alabama op zijn weblog.
De logica is simpel. Van alle CO2 die we uitstoten, wordt iets meer dan de helft weer opgenomen door de natuur. Zo’n 30 procent lost op in zee, waar het verzuring veroorzaakt; een kwart tot eenderde wordt opgenomen door het groen op aarde, voor plantengroei en fotosynthese.
Stop de uitstoot en de oceanen en planten zullen de dampkring leegzuigen, is het idee. ‘Gekscherend heb ik weleens gezegd: dan gaan we terug naar de Kleine IJstijd’, zegt Hagoort. ‘De laatste zestig jaar hebben we een bepaalde opnamesnelheid van CO2 gezien. Zou dat de volgende zestig jaar opeens veranderen? Ik denk van niet.’
Er staat veel op het spel. Steeds meer landen hebben ‘netto nul’ verheven tot hoeksteen van hun klimaatbeleid. In 2050 willen Nederland, Europa en de VS op nul uitstoot zitten; China mikt op 2060, India op 2070. Niet dat er dan geen grammetje broeikasgas meer vrijkomt: ‘netto nul’ betekent dat een land net zoveel uitstoot als het weer opneemt, door bijvoorbeeld herbebossing. Vandaar dat de Wetenschappelijke Klimaatraad deze maand adviseerde om nu al aan de slag te gaan met het weghalen van koolstof uit de dampkring. ‘Noodzakelijk’, vindt de raad, anders halen we de klimaatdoelen niet.
Niet gek dus dat de netto-nul-scepsis vooral resoneert bij mensen die toch al tegen streng klimaatbeleid zijn, constateert hoogleraar koolstofcyclus Guido van der Werf (Wageningen Universiteit), die ook net een artikel schreef over de kwestie. ‘Wat mensen als Hagoort eigenlijk zeggen is: als we een grens passeren waarbij de opwarming echt hinderlijk wordt, kun je er altijd nog vrij makkelijk wat aan doen.’
Van der Werf ziet dat anders. Meer broeikasgassen betekent weliswaar meer opwarming, zegt hij. ‘Maar andersom ligt het minder simpel. Als we teruggaan, moet je rekening houden met andere factoren. Dat maakt dit zo ingewikkeld.’
Het begint al hiermee. Als de CO2-concentratie in de dampkring opeens niet meer zou toenemen, ‘zou de temperatuur toch nog even doorstijgen’, stelt broeikasgasexpert Detlef van Vuuren (Planbureau voor de Leefomgeving, Universiteit Utrecht). De reden is dat de oceanen veel langzamer opwarmen dan de dampkring. Het duurt eeuwen voordat de oceaantemperatuur weer in evenwicht komt met de opgewarmde atmosfeer.
Gaandeweg onttrekt de oceaan daarbij energie aan de dampkring, die door de instraling van de zon weer wordt ‘aangevuld’, legt atmosfeerfysicus Bart Verheggen (KNMI) uit. Een beetje zoals de radiator aanslaat als we de keukendeur openzetten: meer warmte erbij om de afkoeling te compenseren.
Ongeveer een halve graad aan ‘gecommitteerde opwarming’, zoals kenners zeggen, zit zodoende nog in het vat, als het CO2-gehalte bij toverslag tot stilstand zou komen, noteerde een onderzoeksgroep onder leiding van Ken Caldeira van de Carnegie Mellon-universiteit al in 2008 in een vakblad.
Maar de CO2-opname door de oceanen en de planten dan? Een team onder leiding van klimaatwetenschapper Andrew Weaver (Universiteit van Victoria) bracht in kaart wat er gebeurt als je die meerekent. Er zou dan geen extra opwarming meer zijn, maar ook geen afkoeling, schreven ze in Nature Geoscience.
Wat daarachter zit, is een wonderlijk toeval. De hoeveelheid CO2 die wordt opgenomen door de oceaan en de biosfeer, neemt geleidelijk af als we de uitstoot van broeikassen zouden staken. En de opwarming van de dampkring neemt óók geleidelijk af. ‘Die twee processen heffen elkaar redelijk exact op’, zegt Van Vuuren. ‘En omdat het tegelijkertijd gebeurt, levert dat geen netto-opwarming op.’
Hagoort vertrouwt het voor geen cent. Dat nul uitstoot prompt een einde aan de opwarming zou betekenen, klinkt hem wat al te mooi in de oren. ‘Ik vind het erg vergezocht dat er twee effecten zijn die elkaar precies opheffen’, zegt hij. ‘Op zo’n manier dat het precies aansluit bij wat beleidsmakers zeggen: we moeten helemaal terug naar nul.’
Maar recente onderzoeken bevestigen de gang van zaken. Het Europese onderzoeksproject Zecmip (de afkorting van ‘zero emissions commitment model intercomparison’) bekeek in achttien klimaatmodellen wat er zou gebeuren als we na duizend miljard ton koolstof plotsklaps alle uitstoot zouden staken. In vier modellen koelde de aarde een paar tiende graad af ten opzichte van de opwarming die we al hebben, in één model kwam er een paar tiende graad bij. En in veruit de meeste modellen (negen stuks) bleef de temperatuur nagenoeg hetzelfde.
Wat het onderzoek in elk geval níét zag, waren ijstijdachtige toestanden. Critici vergeten nogal eens dat de CO2-opnamecapaciteit van de oceaan begrensd is, zegt hoogleraar paleo-oceanografie Appy Sluijs (Universiteit Utrecht). ‘Zeker, in de oceaan kan enorm veel CO2 worden opgeslagen. Maar de oceaan is ook sterk gelaagd. Alleen de toplaag van zo’n 150 meter wisselt CO2 uit met de dampkring. De vraag is dus niet zozeer hoeveel CO2 je in de oceanen kwijt kunt, maar: hoelang duurt het om het CO2 in de diepe oceaan te krijgen?’ Het antwoord op die vraag is vele eeuwen, zegt hij erbij.
Intussen stoot de oceaan ook CO2 uit, het andere punt dat critici onderschatten, zegt Sluijs. ‘Als we zouden stoppen met het uitstoten van CO2, gaan de oceanen ook minder CO2 opnemen, maar blijft de oceaan wel ontgassen, op plekken waar diepzeewater omhoogkomt.’
Bovendien zal de oceaan, zelfs áls het CO2-gehalte daalt, op zoek gaan naar een nieuw evenwicht, en daarbij doodleuk weer extra CO2 gaan afgeven. ‘Dan krijg je dat opgeslagen koolstof weer net zo hard terug’, zegt hoogleraar koolstofkringloop Wouter Peters (Wageningen Universiteit).
Ook op land zal de CO2-opname afnemen, zegt Van der Werf, onder meer doordat bodems en bossen verzadigd raken. ‘Simpel gezegd: een boom kan niet eindeloos hoger groeien’, zegt hij. Bovendien kunnen bossen door verdroging, ontbossing en bosbranden juist broeikasgassen gaan uitstoten, toonden onderzoekers onder wie Peters aan in de Amazone.
Peters wijst op een denkfout bij de critici: bij ‘netto nul’ wordt de opname van CO2 door de natuur in veel landen al meegerekend. ‘Die mag je natuurlijk niet dubbel tellen’, zegt hij. Zo gaat Europa bij zijn plan voor 2050 er al van uit dat de natuur ook jaarlijks meer dan 300 miljoen ton CO2 wegsluist, door onder meer bosbouw.
Alsof het nog niet ingewikkeld genoeg is, is er de uitstoot van methaan (CH4) en lachgas (N2O), beide veel sterkere broeikasgassen dan CO2. Die gaat gewoon door. En dat maakt uit, blijkt uit berekeningen die het IPCC zes jaar geleden publiceerde.
Alléén stoppen met CO2 zou nog steeds leiden tot een lichte temperatuurstijging in 2100, aldus het klimaatpanel. Een abrupt einde aan álle broeikasgassen – ook bijvoorbeeld het vrijkomende methaan uit dooiende permafrost – zou leiden tot ongeveer een halve graad afkoeling ten opzichte van de opwarming die er in 2050 al is. Denk ook de zon weerkaatsende ‘aerosolen’ zoals zwaveldioxide weg, en de wereldtemperatuur zou na het stopmoment juist weer óplopen: een halve graad erbij.
‘Waar de balans precies ligt, weten we niet’, zegt Van der Werf. ‘Als het meezit, gaat de temperatuur iets omlaag, al is het beslist niet zoveel als Hagoort beweert.’ Maar het kan ook tegenzitten, denkt hij. ‘Eerlijk gezegd denk ik dat de opwarming nog iets zou doorstijgen, omdat we de uitstoot van methaan en lachgas niet onder controle hebben.’
Dat is grofweg ook de conclusie van een bespreking van de stand van zaken door atmosfeerwetenschapper Zeke Hausfather (Berkeley Earth). ‘Alle onzekerheden bij elkaar wijzen op een beste schatting van het effect van netto nul CO2 van rond de nul graden, met een onzekerheid van plus of min 0,3 graden’, stelt hij. ‘Terwijl het effect van nul broeikasgassen en aerosolen zou neerkomen op 0,2 graden afkoeling, met een marge van plus of min 0,5 graden.’
Geen ijstijd dus, maar stijging tot zo’n anderhalve graad opwarming in 2050, en daarna een lichte afname tot nog ‘maar’ 0,8 graad opwarming, of verdere stijging tot zo’n 1,8 graden. Allemaal gerekend vanaf het jaar 1900 overigens, toen we op grote schaal broeikasgassen gingen uitstoten.
Moet de wereld overigens nog wél ‘netto nul’ halen. Voorlopig liggen we, bij huidig beleid, op koers voor zo’n 25 miljard ton uitstoot aan broeikasgassen in 2050, becijfert onderzoeksconsortium Climate Action Tracker. Niet meer dan een halvering van het huidige niveau.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant