Vanuit het kleine een verhaal vertellen dat voor iets groters staat. Die werkhouding kenmerkte documentairemaker Jan van den Berg. De zelfverklaard ‘etnocinematograaf’, altijd op zoek naar het verhaal achter de mens, overleed op 7 juni.
Op weg naar het West-Afrikaanse Burkina Faso om de oogst te filmen, raakte Jan van den Berg met zijn cameraploeg eind jaren zeventig de weg kwijt in de Sahara. Hij kwam vast te zitten in het brandende zand. Er was haast bij, elk moment kon er worden geoogst. Ze hadden daarom niet gewacht op andere voertuigen om in konvooi door de woestijn te trekken. ’s Ochtends vroeg probeerden ze hun auto uit te graven, de rest van de dag rustten ze uit in de schaduw van diezelfde auto. De dagen verstreken, hun water raakte op en noodgedwongen dronken ze hun eigen urine. Als door een godswonder kregen ze na een aantal dagen de auto los en volgden ze hun spoor terug naar de Trans-Sahararoute. Daar werden ze gered door een Duitse karavaan van vrachtauto’s.
Het avontuur tekent Jan van den Berg, de onverschrokken filmmaker die de wereld rondreisde op zoek naar onontgonnen terrein. Zijn dochter Sandra: ‘Hij zag nergens problemen. Die kreeg hij ook bijna nooit, iedereen hield van hem.’
Ogenschijnlijk kleine dingen die een groot effect hebben, waren zijn handelsmerk. Zo gaat Silent Snow (2011) over de sluipende vervuiling van de aarde door zogeheten pops – persistent organic pollutants: giftige, chemische stoffen, zoals weekmakers in poppen die plastic zacht maken. Van den Berg reisde naar Groenland, waar Inuit ziek worden doordat ze zeehondenvet eten waarin dat gif zich heeft opgehoopt. Zoon David: ‘Het boeide hem hoe alles wat we doen met elkaar in verbinding staat en duizenden kilometer verderop consequenties heeft.’ Sandra: ‘Hij zoomde in op mensen met hun verhalen. Een vrouw in India die de rivier beschermt, een Keniaan die onbespoten groente verbouwt. Het ging hem om de mens achter de verhalen.’
De Volkskrant profileert regelmatig bekende en onbekende, kleurrijke Nederlanders die onlangs zijn overleden. Wilt u iemand aanmelden? postuum@volkskrant.nl
Voor Deacon of Death – Looking for Justice in Today’s Cambodia (2004) won Van den Berg een Gouden Kalf.
De documentaire gaat over de Cambodjaanse Sok Chea, die als kind de wreedheden meemaakte tijdens het schrikbewind van de Rode Khmer. Ze wordt geconfronteerd met de man die ze verantwoordelijk houdt voor de dood van een groot deel van haar familie. Deacon of Death ontpopt zich door de tussenkomst van een boeddhistische monnik als een soort mediation. De beul hoeft niet te worden gestraft, als hij zijn schuld maar toegeeft. Sandra: ‘Zo ging Jan altijd te werk. Onbevangen ging hij met een idee op pad. Ter plekke ontstond dan een verhaal, in samenspraak met de mensen die hij filmde.’
Van den Berg heeft meerdere studies geprobeerd, waaronder geneeskunde en rechten, en is uiteindelijk afgestudeerd in de antropologie, meer specifiek visuele etnografie. Dat behelst documentaires waarin scenes worden gecreëerd die geen fictie zijn. Zelf noemde Van den Berg zich etnocinematograaf.
Zeven jaar geleden openbaarden zich de eerste symptomen van spasticiteit en dementie, twee losstaande ziektebeelden die ondanks zijn vele bezoeken aan neurologen nooit volledig begrepen werden. Van den Bergs gezondheid ging snel achteruit nadat hij een ernstige infectie had opgelopen in Cuba en hij werd opgenomen in een verzorgingshuis. Daar is hij geleidelijk uitgedoofd en op 7 juni gestorven. Jan van den Berg werd 78 jaar. Condoleances kwamen uit de hele wereld, onder andere van Sok Chea, de hoofdpersoon in Deacon of death. Op de rouwkaart stond ‘Dag Jan’, de titel van zijn film over dementie en stervensbegeleiding.
Sandra: ‘Mijn vader was een verhalenverteller. Als hij ons naar bed bracht, las hij geen boek voor, maar vertelde hij over een hongerige aardappelaap die op zoek was naar patat. Die liet hij de dolste avonturen beleven.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant