Met de animatiehit Inside Out 2 duikt Pixar in het puberbrein. Jelle Jolles, emeritus hoogleraar neuropsychologie, ging alvast kijken. ‘Dit klopt heel behoorlijk: het brein wordt écht grondig verbouwd bij het begin van de puberteit.’
Hoeveel emoties zijn er? Dat was het eerste wat de Pixar-top wilde weten toen de animatiestudio tien jaar geleden aanving met een film over (en vanuit) het kinderbrein. Twintig, klonk het antwoord van de Amerikaanse hoogleraar psychologie Dacher Keltner, die zich als ‘wetenschappelijk consultant’ zou verbinden aan Inside Out (2015).
Het vervolg, Inside Out 2, breekt momenteel records in de VS: het is de grootste Pixar-hit tot nu toe.
Over de auteur
Bor Beekman is filmredacteur van de Volkskrant.
Twintig was te veel voor één film, oordeelde Pete Docter destijds, de regisseur en artistiek leider van de studio. Of de psycholoog zich kon beperken tot vijf? Dat werden Vreugde, Verdriet, Angst, Afkeer en Woede, vijf figuurtjes die de hendels en knoppen bedienen in het brein van het meisje Riley, dan een jaar of 11 oud.
Die selectie klopt wel ongeveer, beaamt emeritus hoogleraar neuropsychologie Jelle Jolles (75). ‘Gewoonlijk wordt er gesproken over iets van vier of vijf basisemoties. Daar kun je nog een heel aantal aan toevoegen, maar dat zijn meestal toch een soort varianten.’
Jelle Jolles (75), emeritus hoogleraar neuropsychologie aan de Universiteit Maastricht en de Vrije Universiteit Amsterdam, schreef twee boeken over de ontplooiing van tieners: de bestseller Het tienerbrein (Walburg Pers, 2016) en Leer je kind kennen (Uitgeverij Pluim, 2020).
Zo melden zich in Inside Out 2 ook Verveling (of Ennui), Verlegenheid, Jaloezie en, bovenal, Onzekerheid. Als het ‘puberteitalarm’ afgaat, wordt Rileys ‘controlekamer’ volledig gesloopt en verbouwd. Niets doet meer wat het deed, binnen in het brein van het hoofdpersoontje. Er zijn nieuwe knoppen, voor nieuwe emoties: kleurrijke figuurtjes die zelf ook nog geen idee hebben wat ze aanrichten in het nu 13-jarige meisje.
Jolles zag de nieuwe film tijdens een van de vele voorpremières: ‘Ik vond het heel grappig, die grote sloopkogel die zo door de muur slaat, waarna er mannetjes binnenvallen om de boel te verbouwen. Een mooie metafoor.
‘En waar veel dingen in de film ver van de realiteit staan, alsof je naar sciencefiction kijkt, klopt dit eigenlijk heel behoorlijk. Het brein wordt écht grondig verbouwd bij het begin van de puberteit. De oude emotiemechanismen van het kinderbrein worden dan deel van een complexer geheel van emoties. En dan zeggen ouders: onze lieve Chantal is ineens niet meer onze lieve Chantal.
‘Wat me opviel: het meisje Riley is in de film een jaar of 13, maar de puberteit begint bij meiden vrijwel altijd een heel stuk eerder, zo rond het 10de jaar.’
Wat was uw favoriete emotie?
‘Dat is Joy (Vreugde). Daarnaast vond ik Ennui heel grappig, met dat lijzige Franse accent (actrice Adèle Exarchopoulos, en Ellen ten Damme in de Nederlandse versie, red.). Goed getekend ook: echt zo’n luie, pesterige puber.
‘Maar van de nieuwe emoties is Anxiety (Onzekerheid) het meest prominent aanwezig in de film. Het woord anxiety kun je op allerlei manieren vertalen: angst is er eentje van, net als onzekerheid.
‘Andere emoties zijn minstens zo belangrijk tijdens deze levensfase, maar als ik het transponeer naar de huidige samenleving, moet ik zeggen: er zit iets in. Veel jongeren worstelen met hun welbevinden. Ze zijn onzeker over hun plek in de wereld. Dát zie je terug bij Riley: wie ben ik? Waar sta ik? Wat moet ik doen om geaccepteerd te worden door mijn oude én nieuwe vriendinnetjes?’
Waar is Lust, vroeg de criticus van de Engelse krant The Guardian zich af. Inside Out zou de tiener ook wel wat ‘disneyficeren’.
‘Tja. Behalve de zweetoksels van Riley komt er niks biologisch aan de orde. Geen lichamelijke ontwikkeling, borstvorming voor mijn part, de onzekerheid over het eigen lichaam. Dat speelt bij enorm veel tieners, zowel jongens als meisjes. Die zijn bezig met hun eigen geslacht, plotse groei, jeugdpuistjes...
‘Maar het is geen onderdeel van deze film. Geeft dat? Nou nee. Dat zijn keuzen van de scenarist. Wellicht heeft dat ook te maken met de klassieke Amerikaanse filmkeuring. Ik vind het wel typisch een film voor meisjes.’
Waar zit ’m dat in?
‘Jongens gaan op een heel andere manier door de puberteit. Meisjes zijn zeker in de periode tussen 9 en 14 jaar extreem gevoelig voor de wijze waarop andere meisjes naar ze kijken, zoals Riley in de film. Terwijl jongens denken: huh, waar maken jullie je druk om? Er zaten bij mij ook vrijwel alleen meiden in de bioscoop.’
Komt de manier waarop de hersenstructuur wordt verbeeld overeen met de werkelijkheid?
‘Nee. De animatiestudio heeft er een soort glooiend landschap van gemaakt, waarin grote kasten staan met bollen erin, die herinneringen bevatten. Ik heb de indruk dat die kasten voor de groeven van de hersenschors staan. Voor mensen zonder een achtergrond in de biologie heeft het ook weinig zin om de hersenen te beschrijven, want je begrijpt er toch niks van. Dan kun je beter metaforen verzinnen.
‘In de film schieten vanuit die ballen een soort strengen omhoog, een beetje bliksemachtig, die Rileys zelfperceptie vullen met wat ik dan tegeltjeswijsheden zou noemen. De kern van het meisje, een soort echte ik.
‘Dat klopt niet helemaal, maar het is toch ook weer geen slechte vondst. Het lijkt me ontzettend moeilijk voor een animatiestudio om iets te bedenken dat consistent is én er een beetje begrijpelijk uitziet. In het echt zijn onze overtuigingen en herinneringen niet zo gebeiteld als in de film. Ze zijn juist vloeibaar. We kunnen ze van het ene op het andere moment veranderen.’
De Pixar-psycholoog had het liefst ook nog Indignation toegevoegd, ‘verontwaardiging’: het gevoel oneerlijk te worden behandeld. Want in die emotie blinken tieners vaak uit.
‘Dat klopt, maar dat heeft ook met hun ouders te maken. Ouders denken dat ze altijd gelijk hebben, en dat is niet zo. Ook denken ze vaak ten onrechte dat hun kind begrijpt wat ze bedoelen, maar 12- tot 18-jarigen kennen nog maar een kwart van de woorden die volwassenen kennen. Daar komt veel ruzie uit voort: het kind begrijpt de ouder niet, en andersom.
‘Van alle emoties in de film kan een gemiddeld kind van Rileys leeftijd er misschien drie of vier benoemen: vreugde, angst, boosheid. Maar irritatie, wrok of jaloezie bijvoorbeeld niet, laat staan ennui.
‘Daarin vind ik dit een heel mooie film: Inside Out helpt kinderen en tieners die emoties te herkennen, op een soepele manier. En dat maakt het ook makkelijker om erover te praten.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant