Het boek en de bijbehorende tentoonstelling is een samenwerking van tekenaars uit drie verschillende landen, geïnspireerd door een strip van August Froehlich uit 1944.
In Maus, een van de beroemdste striptitels uit de jaren tachtig, durfde de Amerikaan Art Spiegelman het aan om de Holocaust te verbeelden in hetzelfde medium dat Kuifje en Donald Duck had voortgebracht. Spiegelman was niet de eerste; al in 1944 tekende zijn landgenoot August Froehlich een korte strip die Nazi Death Parade heette, en die liet zien hoe Joodse gevangenen per trein aankomen in concentratiekamp Majdanek.
Dit beeldverhaal is recent herontdekt door professor Kees Ribbens van onder meer het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies), die zich specialiseert in de manier waarop mondiale conflicten worden weergegeven in de populaire cultuur.
Froehlichs weergave van de nazi-gruwelen stond aan de basis van een opmerkelijk internationaal stripproject, waarbij tien tekenaars uit drie landen zijn betrokken. Zij lieten zich inspireren door gebeurtenissen in de kampen van Westerbork in Nederland, Neuengamme in Duitsland en Kazerne Dossin in België. Hun strips zijn gebundeld in een boek dat op 19 juli verschijnt bij Scratch Books, onder de titel Het onvoorstelbare verbeeld, en wordt uitgegeven in vier talen, waaronder het Engels en Frans. In de appendix van dit boek is ook de macabere strip van Froehlich afgedrukt.
Ook worden de tekeningen tentoongesteld in achtereenvolgens Herinneringscentrum Kamp Westerbork, in KZ-Gedenkstätte Neuengamme en in het Memoriaal van de Mechelse Kazerne Dossin.
Een van de deelnemende tekenaars is B. Carrot, die een verhaal maakte over het
ontstaan van Kamp Westerbork, dat in 1939 opende als opvangplek voor Joodse vluchtelingen. Als personages voert zij de ambtenaren Munters en Van Dijken op, die eerst op de Veluwe zoeken naar een geschikte locatie. Maar dat is te dicht bij Het Loo, dan heeft de Koninklijke familie er last van. Tenslotte vinden ze in Drenthe een bruikbaar stuk grond. Munters en Van Dijken verbazen zich wel over de toestroom van vluchtelingen. De grens met Duitsland was toch dicht? ‘Maar deze soort vindt altijd wel een manier. Als ze niet ergens papieren vandaan weten te futselen, vinden ze wel gaatjes om doorheen te kruipen.’ Met dit soort sarcastische teksten slaat B. Carrot een brug van de toenmalige Joodse vluchtelingen naar de asielzoekers van nu.
Professor Ribbens heeft bij elke strip een commentaar geschreven en noteert hier dat Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork aanvankelijk 22 mensen mocht ontvangen, korte tijd later waren dat er al 750. ‘Westerbork werd gefinancierd door de Nederlands-Joodse gemeenschap en aan de vluchtelingen gepresenteerd als een kamp in ‘mooi Drenthe’ met frisse houten barakken, uitgerust met centrale verwarming en uitstekende sanitaire voorzieningen.’
Maar in 1942 namen de Duitsers Westerbork over als Durchgangslager voor de deportatie van meer dan 100 duizend mensen naar ‘het Oosten’. Alle deelnemende tekenaars hebben in het afgelopen najaar een bezoek gebracht aan Westerbork om inspiratie op te doen. Voor tekenaar Guido van Driel was dat een bizarre ervaring, omdat hij als jongetje vaak op bezoek kwam bij zijn ‘tante Hanneke’, die tot 2007 in de voormalige commandantswoning van het kamp woonde. Over die woning is tegenwoordig een glazen overkapping geplaatst, reden waarom Van Driel het nu ‘een luguber spookhuis’ noemt.
Overigens heeft zijn bijdrage aan Het onvoorstelbare verbeeld een andere plaats van handeling dan die van zijn collega’s: vernietigingskamp Chełmno in wat nu Polen is. Hier hadden de Duitsers een bijzonder naargeestige moordmethode bedacht, met tot mobiele gaskamers omgebouwde vrachtwagens, waarvan de uitlaat naar binnen was geleid. Binnen een kwartier deed het gas zijn werk.
Van Driel geeft het gevangenentransport weer in donkere, schemerige tinten en gebruikt een zakelijke typeletter om de ‘gebruiksaanwijzing’ van de mobiele gaskamers te beschrijven: ‘Voor een gemakkelijke reiniging van het voertuig moet men beschikken over een hermetisch afvoergat in het midden van de vloer.’
Het onvoorstelbare heeft echt bestaan.
Het onvoorstelbare verbeeld, Uitgeverij Scratch Books, m.m.v. Guido van Driel, B.Carrot, Wide Vercnocke, Erik de Graaf, Melanie Kranenburg, Milan Hulsing, Sterric, Jennifer Daniel, Jeroen Janssen & Arezoo Moradi, en Tobi Dahmen. 128 pagina’s; € 27,50. De gelijknamige tentoonstelling in Herinneringscentrum Westerbork duurt van 19/7 t/m 15/9.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant